سروده های رودکی
پژوهش: علی رواقی
تاکنون دیوان جداگانهای از سرودههای رودکی دستیاب نشده است. شادروان استاد سعید نفیسی در میانۀ سالهای ۱۳۰۸ تا ۱۳۱۹، به بهرهوری از شماری از متنهای کهن و قدیم و بسیاری از تذکرهها و فرهنگنامههای فارسی که در مجموع نزدیک به نود متن است، سرودههای رودکی را در کتابی به نام «احوال و اشعار رودکی سمرقندی» فراهم کرد. این متن بنمایه و دستمایهای شد برای همۀ چاپهایی که در ایران و تاجیکستان و مسکو از دیوان رودکی فراهم آمد. این کتاب نیز با عنوان «سرودههای رودکی» یکی از همین چاپهاست.
دکتر علی رواقی، در این مجموعه کوشیده است تا متنهای نظم و نثر سدۀ چهارم و پنجم را که در ماوراءالنهر نوشته شدهاند بخواند تا به همخوانیهای واژگانی سرایندگان و نویسندگان آنها با واژگان رودکی دسترسی پیدا کند. همچنین ضبط بیتهای رودکی و شعرهایی را که به او نسبت دادهاند در برخی فرهنگنامهها و دیگر کتابها دیده و آنچه را محل اختلاف بوده، با کوتاهنوشت آن کتاب در پاورقی آورده است.
وی در مقدمۀ این کتاب اذعان میکند که ناهمخوانیهای فراوان گونۀ زبانی ماوراءالنهر که اثرپذیری گستردهای زبان سغدی و شاید برخی دیگر از زبانهای میانۀ شرقی داشته، بر دشواری زبان رودکی و دیگر سرایندگان و نویسندگان این حوزۀ جغرافیایی و دورۀ تاریخی آنها افزوده است. به همین دلیل تاکنون هیچیک از مصححان دیوان رودکی و بسیاری دیگر، سرودهها و نوشتههای ماوراءالنهری سدههای چهارم و پنجم، به بهرهوری این آثار از زبانهای ایرانی میانۀ شرقی به ویژه زبان سغدی اشارهای نکردهاند.
دکتر رواقی در این کتاب، با سود جستن از «فرهنگ سغدی»، نوشتۀ شادروان استاد دکتر بدرالزمان قریب، توانسته است واژگان سغدی کاربردی در سرودههای رودکی را که در بیشتر متنهای چاپی به گونهای نادرست آمده، برای نخستین بار تصحیح و معنیگذاری کند تا خوانش شعرهای رودکی برای دوستداران این متن آسانتر شود. همچنانکه شمار بسیاری از واژههای پهلوی (فارسی میانه) با نمونههایی از برگردان متنهای پهلوی همراه و معنی شده است.
وی بهترین و ارزشمندترین کار خود را در این پژوهش نمونهها و شاهدهای فراوانی میداند که برای بسیاری از واژههای سرودههای رودکی از متنهای سدههای مختلف فراهم آورده تا خواننده با خوانش آنها بتواند با واژههای رودکی خوگیری بیشتری پیدا کند. همچنانکه با بهرهوری از گونههای زبان فارسی در ماوراءالنهر و گونۀ فارسی افغانستان و گویشهای امروزین زبان فارسی، شاهدها و مثالهایی را برای نشان دادن گسترۀ کاربردی واژگان آورده است.