عمل صالح موسوم به شاه جهان نامه (۳جلدی)

محمدصالح کنبو

به کوشش: غلام یزدانی

مصحح: وحید قریشی

شيخ محمدصالح کنبوى لاهورى از مورخان و نثرنويسان معروف هند در سدهٔ يادزهم هجرى است. وى برادر کوچکتر عنايت‌الله کنبو نويسندهٔ بهاردانش و پروردهٔ او بود. از شرح حالش اطلاع کافى در دست نيست. چه از نوشته‌هاى معاصرانش و چه از تأليفات خود او مطلب مهمى دربارهٔ او فراز نمى‌آيد. اثر مهم و اصلى او کتاب عمل صالح معروف به شاه جهان نامه است دربارهٔ شاه‌جهان نامه و عهد او و اوايل عهد جانشين اورنگ زيب عالمگير به انضمام لاحقه‌اى در بيان حال رجال علم و ادب دورهٔ شاهجهان. محمدصالح چنانکه خود گفته عمل صالح را در سال ۱۰۷۰ به پايان برد ولى به يقين تا سال ۱۰۸۲ که سال فوت بردار خود عنايت‌الله کنبوه را نوشته در آن تجديد نظرهائى کرده است.

اثر مهم ديگر شيخ محمدصالح مجموعهٔ منشآت او است به‌نام بهارسخن در يک مقدمه و چهار بخش که هر يک را ‘چمن’ نام داده است، و ‘خاتمه’ . اين مجموعه به ترتيب شامل ستايش شاهجهان و شرحى دربارهٔ منشاء اين سفينه و نامه‌هائى است که به‌وسيلهٔ مؤلف از طرف پادشاهان و اميران وقت او به پادشاهان ايران و توران نوشته شده و به بعضى ديگر نامه‌هاى نويسنده است به بعضى از رجال معاصر خويش. مهم‌ترين قسمت اين مجموعه نامه‌هائى است که محمد صالح به هم‌عهدان معروفش مانند ملامنير لاهوري، عنايت‌الله لاهوري، ميان عبدالله قادرى نگاشته است و نيز بخش ديگر آن منشآت مصنوعى است در موضوع‌هاى گوناگون که آخرين آنها توصيف‌هائى است از شاه‌جهان آباد، اگرا، کشمير و ديگر شهرها و ناحيت‌هاى هند. و همچنين است مقدمهٔ محمدصالح بر سومين جلد پادشاه‌نامه و مقدمه بر بهار دانش و جز آنها.

شهاب‌الدین محمد شاه جهان (زادهٔ: ۵ ژانویه ۱۵۹۲/ ۲۰ ربیع‌الاول ۱۰۰۰ ه‍. ق، درگذشت: ۲۲ ژانویه۱۶۶۶/ ۱۶ رجب ۱۰۷۶ ه‍. ق)، فرزند جهانگیر و پنجمین امپراتور سلسله گورکانیان هند است که بین سالهای ۱۰۳۷ تا ۱۰۶۸ه‍.ق (۱۶۲۷ تا ۱۶۵۸ م) بر بخش بزرگی از شبه‌قاره هند حکومت کرد. وی نیز مانند پدربزرگش اکبر شاه علاقه زیادی برای گسترش امپراتوری خود داشت و در دوران او دولتی باشکوه و بزرگ جلوه‌گر شد. و در نهایت در سن ۷۴سالگی از دنیا رفت و اورنگ‌زیب فرزند دیگر ممتاز محل جانشین او شد.

شاه جهان، بیشتر به خاطر ساختن آرامگاه پرآوازهٔ تاج محل «بنای مرمرین عشق»، که به یاد و وصیت همسرش ممتاز محل ساخته بود مشهور شده‌است. در این بنا که جزو عجایب هفتگانه جدید شناخته شده، تأثیر سبک معماری اسلامی و به‌ویژه معماری ایرانی به خوبی مشهود است و کمتر سبک هندی در آن احساس می‌گردد. هرچند در بنای این ساختمان اثر هنرمندان ایرانی مانند امانت خان شیرازی و محمدخان شیرازی دیده می‌شود و از معماران و هنرمندان مختلف ایرانی، هندی و عثمانی بهره گرفته‌اند اما شخص شاه جهان در طراحی و معماری این بنا نقشی به سزا بر عهده داشته‌است.

مسجد جامع دهلی که در زمان خود و تا مدت‌ها یکی از بزرگترین مساجد جهان اسلام بود نیز به فرمان شاه جهان ساخته شد. همچنین بناهای قلعه سرخ در دهلی، بخش بزرگی از قلعه آگرا، مسجد وزیرخان در لاهور، باغ شالیمار در لاهور، بخش‌هایی از قلعه لاهور، آرامگاه جهانگیر پدرش،مسجد شاه جهان در تهته پاکستان در دوره او ساخته شد.