ذات و ظهور دین (جستاری در‌‌ پدیدارشناسی دین)

🏫 ناشر : کتاب طه
↕ قطع :  وزیری | سلفون
📕 چاپ  ۱ | ۱۴۰۵
📖  ۹۶۲ صفحه

گراردوس فان دِر لئو (Gerardus van der Leeuw، ۱۸۹۰–۱۹۵۰) الهی‌دان، تاریخ‌نگار ادیان و از مهم‌ترین چهره‌های پدیدارشناسی دین در هلند و اروپا در نیمهٔ نخست قرن بیستم بود. او در ۱۸ مارس ۱۸۹۰ در لاهه به دنیا آمد و در ۱۸ نوامبر ۱۹۵۰ درگذشت. بخش عمدهٔ زندگی علمی او در دانشگاه گرونینگن گذشت؛ جایی که از سال ۱۹۱۸ استاد تاریخ ادیان، الهیات و مصرشناسی شد.

فان دِر لئو ابتدا در دانشگاه لیدن به مطالعهٔ الهیات و تاریخ ادیان پرداخت و زیر نظر پژوهشگرانی مانند و. ب. کریستنسن و پ. د. شانتپی دو لا سوسه آموزش دید. سپس برای تکمیل مطالعات مصرشناسی به برلین و گوتینگن رفت و در سال ۱۹۱۶ با رساله‌ای دربارهٔ تصورات خدا در متون هرمی مصر باستان دکتری گرفت. پس از آن مدتی به‌عنوان کشیش کلیسای اصلاح‌شدهٔ هلند فعالیت کرد، اما از ۱۹۱۸ مسیر اصلی زندگی او به پژوهش و تدریس دانشگاهی اختصاص یافت.

اهمیت فان دِر لئو بیش از هر چیز به تلاش او برای تبدیل مطالعهٔ دین از یک دانش صرفاً تاریخی و تطبیقی به مطالعه‌ای تفسیری و پدیدارشناختی مربوط می‌شود. او تحت تأثیر سنت پدیدارشناسی و هرمنوتیک قرار داشت و می‌خواست به جای اینکه دین را فوراً به عوامل روان‌شناختی، اجتماعی یا اقتصادی فروبکاهد، ابتدا بفهمد که پدیدهٔ دینی چگونه برای انسان مؤمن «آشکار» می‌شود. روش او در واقع نوعی رویکرد هرمنوتیکی بود که پژوهشگر را به برقراری ارتباطی شخصی و حتی وجودی با پدیدهٔ مورد مطالعه دعوت می‌کرد تا بتواند ساختار و معنای آن را دریابد.

این دیدگاه در شاهکار او، پدیدارشناسی دین، که نخستین بار در ۱۹۳۳ منتشر شد، به کامل‌ترین شکل خود رسید. این اثر بعدها به انگلیسی با عنوان Religion in Essence and Manifestation منتشر شد و به یکی از متون کلاسیک پدیدارشناسی دین تبدیل گردید.

فان دِر لئو تنها به پدیدارشناسی محدود نماند. دربارهٔ ادیان مصر باستان، مسیحیت، عرفان، ادیان یونان و مسئلهٔ ذهنیت موسوم به «ابتدایی» نیز پژوهش کرد. همچنین به رابطهٔ دین و هنر و به‌خصوص آیین و موسیقی مذهبی علاقهٔ عمیقی داشت و آثاری دربارهٔ آیین‌شناسی و موسیقی کلیسایی و آثار باخ نوشت.

وجه دیگری از شخصیت او کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد: فان دِر لئو صرفاً یک استاد دانشگاه نبود، بلکه در زندگی فرهنگی و سیاسی هلند نیز فعال بود. پس از جنگ جهانی دوم، در سال‌های ۱۹۴۵ تا ۱۹۴۶ وزیر آموزش، هنر و علوم هلند شد. این حضور سیاسی با نگاه گسترده‌تر او به فرهنگ ارتباط داشت؛ زیرا برای او دین پدیده‌ای جدا از هنر، جامعه، اخلاق و فرهنگ نبود، بلکه یکی از شیوه‌های اساسی انسان برای معنا دادن به جهان بود.

از نظر فکری، اهمیت فان دِر لئو در این است که می‌خواست میان تاریخ ادیان، الهیات، فلسفه و تجربهٔ زیستهٔ دینی پلی برقرار کند. در عین حال، همین ویژگی بعدها موجب انتقادهایی از روش او شد. پژوهشگران معاصر معتقدند که تلاش او برای یافتن «ماهیت» یا ساختار مشترک ادیان گاهی تفاوت‌های تاریخی و فرهنگی آنها را بیش از حد یکسان می‌کند و مفهوم «دین» را امری جهان‌شمول و ثابت فرض می‌گیرد. همین فاصله میان پدیدارشناسی او و رویکردهای تاریخی ـ اجتماعی جدیدتر، یکی از دلایل کاهش نفوذ این مکتب پس از مرگ او بود.

با این همه، فان دِر لئو همچنان یکی از چهره‌های کلیدی در تاریخ دین‌پژوهی مدرن است. اگر رودولف اوتو را متفکری بدانیم که تجربهٔ «امر مقدس» را در مرکز قرار داد و میرچا الیاده را کسی که بعداً این سنت را در قالب اسطوره، آیین و تقابل امر مقدس و امر دنیوی گسترش داد، فان دِر لئو را می‌توان حلقه‌ای مهم میان این سنت‌ها دانست: متفکری که کوشید ساختار تجربهٔ دینی را در گسترهٔ عظیم تاریخ ادیان توصیف و تفسیر کند. میراث اصلی او نه این است که همهٔ طبقه‌بندی‌هایش امروز پذیرفتنی‌اند، بلکه این است که پرسش مهمی را به مرکز دین‌پژوهی آورد: انسان دینی جهان و امر مقدس را چگونه تجربه می‌کند و این تجربه چگونه به زبان، اسطوره، آیین، هنر و نظامی از معنا تبدیل می‌شود؟