ذی قار

محمدرضا چیت ساز

جنگ ذوقار، که با نام ذی‌قار نیز شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین رویدادهای تاریخی دوران پیش از اسلام به شمار می‌رود که در اوایل قرن هفتم میلادی، در حدود سال‌های ۶۰۴ تا ۶۱۱ میلادی و هم‌زمان با دوران فرمانروایی خسرو پرویز ساسانی، میان قبیله عرب بنی‌بکر بن وائل و امپراتوری ساسانی درگرفت.

زمینه این جنگ به قتل نعمان بن منذر، آخرین پادشاه عرب حیره که تحت حمایت ساسانیان حکومت می‌کرد، بازمی‌گردد. به دستور خسرو پرویز، نعمان کشته شد و همین رخداد روابط میان اعراب حیره و دربار ساسانی را به شدت تیره کرد. پیش از مرگ، نعمان امانت‌هایی شامل سلاح و اموال گران‌بها را نزد هانی بن مسعود، رئیس قبیله بنی‌شیبان از تیره بنی‌بکر، به ودیعه گذاشته بود. هنگامی که خسرو پرویز این اموال را از هانی مطالبه کرد، او از تحویل آن‌ها سر باز زد و همین امتناع، جرقه درگیری مستقیم میان ساسانیان و قبایل بکر را زد.

سپاه ساسانی به همراه برخی متحدان عرب خود، از جمله گروه‌هایی از قبایل بنی‌تغلب و ایاد، راهی منطقه ذوقار (یا ذی‌قار)، در نزدیکی کوفه امروزی در عراق، شد تا قبیله سرکش را سرکوب کند. با وجود برتری آشکار ساسانیان از نظر شمار نیرو و تجهیزات نظامی، بنی‌بکر با تکیه بر آشنایی کامل با جغرافیای منطقه، پیوند و اتحاد قبیله‌ای محکم، و به‌کارگیری تاکتیک‌های جنگ چریکی و نامنظم، موفق شدند سپاه منظم ساسانی را شکست دهند.

اهمیت این نبرد را باید در چند لایه بررسی کرد. نخست، جنگ ذی‌قار نخستین شکست بزرگ امپراتوری ساسانی از یک نیروی عربی به شمار می‌رود؛ رویدادی که تا پیش از آن بی‌سابقه بود. دوم، بسیاری از مورخان این پیروزی را نشانه‌ای آشکار از تضعیف تدریجی قدرت ساسانیان می‌دانند، ضعفی که چند دهه بعد زمینه‌ساز فتوحات گسترده اعراب مسلمان در سرزمین‌های عراق و ایران شد. سوم، این نبرد در حافظه جمعی و ادبیات عرب جایگاهی نمادین یافت و به نماد غرور و توان قبایل عربی در رویارویی با قدرت‌های بزرگ آن دوران بدل گشت. روایت شده که پیامبر اسلام(ص) نیز از این پیروزی اعراب بر عجم به نیکی یاد کرده است، هرچند صحت تاریخی این روایات همچنان میان مورخان محل بحث و بررسی است.