نویسنده: داوود بن ابراهیم تنوخی

مترجم: حسین ابن اسعد دهستانی

کتاب «الفرج بعد الشدة» یکی از ماندگارترین آثار نثر کلاسیک عربی است که در قلمرو ادب اخلاقی و تسلی‌بخش جای می‌گیرد و به قلم قاضی ابوعلی محسن بن علی تنوخی، دانشمند و ادیب عراقی سده‌ی چهارم هجری، نگاشته شده است. تنوخی که در دوران حکومت آل‌بویه به مقام قضاوت رسید، خود در برهه‌ای از زندگی‌اش گرفتار زندان و مصائب سیاسی شد و همین تجربه‌ی تلخ، انگیزه‌ای شد تا به گردآوری حکایاتی بپردازد که نشان می‌دادند رنج و سختی، هرچند طاقت‌فرسا، سرانجامی جز گشایش ندارد.

این کتاب مجموعه‌ای گسترده از داستان‌های کوتاه است که شخصیت‌های آن از میان طبقات مختلف جامعه برگزیده شده‌اند؛ خلفا، وزیران، قاضیان، بازرگانان و حتی افراد گمنام، همگی در روایاتی حضور دارند که در آن‌ها فقر، زندان، بیماری، تبعید یا خطر مرگ به تدریج جای خود را به رهایی، ثروت، آزادی یا آرامش می‌دهد. تنوخی این حکایات را از منابع گوناگون گرد آورده است؛ گاه از زبان راویان معتبر، گاه از تجربه‌ی مستقیم خود و نزدیکانش، و گاه از روایات تاریخی مشهور دوران عباسی.

هدف بنیادین این اثر، فراتر از سرگرمی ادبی، دلجویی روحی و اخلاقی از خوانندگانی است که در دوره‌ای پرآشوب و ناامن زندگی می‌کردند. باور مرکزی کتاب این است که پس از هر سختی، گشایشی نهفته است، اندیشه‌ای که ریشه در آموزه‌های قرآنی دارد و در قالب داستان‌های واقعی به خواننده منتقل می‌شود تا او را به صبر، امید و توکل ترغیب کند. از همین رو، «الفرج بعد الشدة» را می‌توان نمونه‌ای درخشان از ژانر «ادب تسلی» در فرهنگ اسلامی دانست، ژانری که هدف آن آرام‌کردن دل‌های رنجور در برابر بلایای روزگار بود.

از نظر ادبی، نثر تنوخی روان، شیوا و داستان‌گو است و در لابه‌لای حکایات، اشعار، امثال و حکمت‌های عربی نیز جای گرفته‌اند که بر غنای متن می‌افزایند. این ترکیب باعث شده کتاب علاوه بر بار اخلاقی، از جذابیت ادبی و روایی نیز برخوردار باشد. همین ویژگی است که «الفرج بعد الشدة» را به یکی از منابع مهم برای پژوهشگران تاریخ اجتماعی، سیاسی و قضایی جهان اسلام در سده‌های سوم و چهارم هجری تبدیل کرده است؛ چرا که حکایات آن تصویری زنده و ملموس از زندگی روزمره، مناسبات قدرت، و ساختار جامعه‌ی آن روزگار به دست می‌دهند.

شایان ذکر است که پیش از تنوخی، ابن ابی‌الدنیا نیز اثری با همین عنوان و مضمون نگاشته بود، اما نسخه‌ی تنوخی به سبب حجم بیشتر، تنوع روایی و دقت در نقل حکایات، جایگاهی برجسته‌تر یافته و به‌عنوان مرجع اصلی این ژانر شناخته می‌شود. تأثیر این اثر تنها به زمان خود محدود نماند؛ الگوی آن در آثار بعدی ادب عربی و فارسی نیز بازتاب یافت، آثاری که با همان روح امیدبخشی و دلداری در برابر مشکلات زندگی نگاشته شدند. به این ترتیب، «الفرج بعد الشدة» نه‌تنها اثری ادبی، بلکه سندی انسانی و تاریخی است که همچنان پس از هزار سال، پیام امید خود را به خوانندگان منتقل می‌کند.

حمید یزدان پرست

مِهرنامَک یا آیین مهرپرستی، که در پژوهش‌های جدید با نام میترائیسم نیز شناخته می‌شود، یکی از کهن‌ترین و تأثیرگذارترین سنت‌های دینی ـ اسطوره‌ای در فرهنگ ایرانی است که ریشه‌های آن به دوران هند و ایرانی و پیش از زرتشت بازمی‌گردد. «مِهر» یا «میثره» در اوستا و متون ودایی ایزدی است مرتبط با پیمان، فروغ، راستی، خورشید و نظم کیهانی؛ مفهومی که هم‌زمان جنبه‌ای اخلاقی، کیهانی و اجتماعی دارد و به‌هیچ‌وجه تنها یک خدای شخصی یا طبیعی نیست، بلکه ضامن پیوند میان انسان‌ها، خدایان و جهان است.

در متون اوستایی، مهر ایزد نگهبان پیمان و پاسدار راستی است و شکستن عهد، گناهی کیهانی به‌شمار می‌آید. این ویژگی سبب شد که مهر به‌تدریج نقشی محوری در اخلاق جمعی و حقوقی جوامع ایرانی ایفا کند. مهر نه‌تنها ناظر بر قراردادهای انسانی، بلکه ناظر بر نظم هستی است؛ از این‌رو، پیوندی ژرف میان مفهوم مهر و «اشه» یا راستی برقرار می‌شود. هرچند در دین زرتشتیِ رسمی، مهر در مرتبه‌ای فروتر از اهورامزدا قرار گرفت، اما اهمیت و محبوبیت او هرگز از میان نرفت و در یشت‌ها، به‌ویژه مهر یشت، جایگاهی برجسته دارد.

در دوران اشکانی و سپس ساسانی، آیین مهرپرستی صورتی رازآمیزتر یافت و از ایران به جهان رومی راه برد. در امپراتوری روم، میترائیسم به‌صورت یک آیین رمزی و مردانه گسترش یافت که آیین‌های تشرف، نمادهای کیهانی، غار مقدس و روایت قربانی کردن گاو (توروکتونی) در مرکز آن قرار داشت. هرچند این صورت رومی با مهر ایرانی یکسان نیست، اما ریشه‌های مفهومی آن ـ مانند پیوند مهر با خورشید، نظم کیهانی، نجات و پیمان ـ آشکارا ایرانی است. این گسترش نشان می‌دهد که مهرپرستی تنها یک دین محلی نبود، بلکه ظرفیت جهانی‌شدن داشت و توانست با فرهنگ‌های دیگر وارد گفت‌وگو شود.

تداوم مهر در فرهنگ ایرانی، حتی پس از افول آیین‌های کهن و گسترش اسلام، به‌ویژه در زبان، آیین‌ها و نامگان (نام‌ها) قابل مشاهده است. واژه «مهر» در فارسی نو همچنان بار معنایی گسترده‌ای دارد و هم‌زمان عشق، دوستی، وفاداری، خورشید و نور را تداعی می‌کند. جشن مهرگان، که یکی از مهم‌ترین جشن‌های ایران باستان است، نمونه‌ای روشن از بقای آیین مهر در حافظه جمعی ایرانیان است؛ جشنی که با داد، پیمان، خرمی و تعادل اجتماعی پیوند دارد.

در نامگان ایرانی، «مهر» حضوری پررنگ و پایدار دارد؛ نام‌هایی چون مهران، مهرداد، مهرزاد، مهرنوش، مهرآیین، مهرسا و مهرانگیز نه‌تنها یادگار یک سنت زبانی، بلکه حامل بار اسطوره‌ای و فرهنگی عمیقی هستند. این نام‌ها نشان می‌دهند که مهر از سطح یک ایزد باستانی فراتر رفته و به مفهومی هویتی و فرهنگی بدل شده است که در ناخودآگاه تاریخی ایرانیان زنده مانده است.

از منظر فلسفی و فرهنگی، مهرپرستی نماینده نگاهی است که در آن اخلاق، کیهان و اجتماع از هم گسسته نیستند. پیمان‌شکنی تنها یک خطای فردی نیست، بلکه اختلالی در نظم جهان به‌شمار می‌آید. همین نگاه، بعدها در اندیشه‌های ایرانی ـ اسلامی، به‌ویژه در مفاهیمی چون عدالت، عهد الهی و نور، به‌شکلی دگرگون‌شده ادامه یافت. حتی تأکید عرفان ایرانی بر نور، عشق و پیوند میان انسان و حقیقت را می‌توان بازتابی دوردست از سنت مهری دانست.

در مجموع، مهرنامک یا مهرپرستی را باید نه صرفاً یک آیین منسوخ، بلکه لایه‌ای ژرف از فرهنگ و ذهنیت ایرانی دانست که در دین، اسطوره، زبان، جشن‌ها و نام‌ها تداوم یافته است. مهر همچنان به‌عنوان نماد پیوند، نور و وفاداری، یکی از پایدارترین عناصر هویت فرهنگی ایران به‌شمار می‌رود و نشان می‌دهد که سنت‌های کهن، حتی در دل دگرگونی‌های بزرگ تاریخی، می‌توانند به حیات خود ادامه دهند و معناهای تازه بیابند.

به کوشش: حمید یزدان پرست

تاریخ دیرینه ایران ، فرهنگ پر بارش و نقش مهم ایرانیان در پیشبرد تمدن جهانی  از یک سو و دشمنی های گوناگون با این کشور ، تاریخ سازی های درو غین و مصادره بزرگان  و دانشمند ان ایرانی از سوی دیگر ، هر ایرانی دلسوزی را بر آن می دارد  که به دفاع بر خیزد و از میراث  معنوی و میهنی خویش پاسداری کند . لازمه این کار شناخت تاریخ ، فرهنگ ، زبان و دیگر وجوه این کشور کهنسال و آگاهی از نقش درخشانش  در اعتلای دانش وتمدن بشری است . مجلدات چندگانه « نامه ایران » با همین انگیزه تهیه و تدوین شده است.

این‌ كتاب دربردارنده مقالات ایرانشناختی از ایران‌شناسان بنام است، در چندین محور زیر سامان پذیرفته است. مقالات، ایرانیان از نگاه بیگانگان، سروده‌های میهنی و فرهنگ مردم.

نویسنده با گردآوری و تدوین مقالات و نوشته نویسندگان نامداری چون: دكتر اسلامی ندوشن، دكتر رستگار فسائی، دكتر آموزگار، دكتر الهی قمشه‌ای، دكتر فریدون جنیدی، دكتر محمد مشایخی، دكتر محمدمهدی ملایری، دكتر محمود جواد مشكور، دكتر ذبیح‌الله صفا، دكتر مهدی محقق، دكتر منیژه مشیری و دیگر بزرگان ایران زمین، تاریخ و فرهنگ و ادب ایران و ایرانیان را از دیرباز و باستان تا سده‌های بعدی در اختیار علاقه‌مندان می‌گذارد. در بخش سروده‌های میهنی نیز از شعر شاعرانی چون: ادیب الممالك فراهانی، ادیب برومند، دكتر اسلامی ندوشن، خلیل‌الله خلیلی، استاد شهریار، ریاضی یزدی، دكتر نیكو همت، بهزاد كرمانشاهی، حسین منزوی و دیگر شاعران معاصر استفاده شده است كه پیرامون ایران‌دوستی و بیان سنت‌های ایرانی به زبان شعر و هنر است.

ژان بابتیست کلود فرانسوا کوشوری

ترجمه: منوچهر میرزا ابن عمادالدوله