دانلد بارتلمه

ترجمه: علی معصومی

کتاب «برگرد، دکتر کلیگری» نوشتهٔ دانلد بارتلمه یکی از آثار شاخص ادبیات پست‌مدرن آمریکا به‌شمار می‌آید؛ اثری که نه‌فقط قالب داستان کوتاه را دگرگون می‌کند، بلکه خودِ مفهوم روایت، معنا و ارتباط انسانی را به چالش می‌کشد. این مجموعه در دوره‌ای منتشر شد که جهان مدرن با بحران‌های عمیق فکری، فرهنگی و زبانی روبه‌رو بود و بسیاری از نظام‌های معنابخش پیشین کارکرد خود را از دست داده بودند. بارتلمه این وضعیت را نه با لحنی مرثیه‌وار، بلکه با طنزی سرد، گزنده و آگاهانه بازتاب می‌دهد؛ طنزی که خنده را به ابزاری برای مواجهه با پوچی بدل می‌سازد.

عنوان کتاب ارجاعی است به اثری سینمایی از سنت اکسپرسیونیسم که جهانی کابوس‌وار، بی‌منطق و آکنده از اقتدار بیمارگونه را تصویر می‌کند. درخواست «برگشتن» دکتر کلیگری در نام اثر، نوعی طعنهٔ معکوس است: گویی جهان معاصر آن‌چنان از عقلانیت تهی شده که حتی جنون سازمان‌یافته نیز می‌تواند نقش نظم‌دهنده به خود بگیرد. در این چارچوب، مرز میان عقل و جنون، معنا و بی‌معنایی، و واقعیت و خیال فرو می‌ریزد و انسان در فضایی معلق و ناپایدار رها می‌شود.

داستان‌های این مجموعه اغلب فاقد ساختار روایی سنتی‌اند. آغاز و پایان‌ها ناگهانی یا معلق‌اند و به‌جای پیرنگ منسجم، با قطعاتی پراکنده و گسسته روبه‌رو هستیم. شخصیت‌ها بیشتر کارکردی زبانی دارند تا هویتی روان‌شناختی؛ آن‌ها حامل تجربه‌ای فردی و منسجم نیستند، بلکه نشانه‌هایی از وضعیت انسان معاصرند. در این آثار، زبان بر روایت غلبه دارد و خود به موضوع اصلی بدل می‌شود. نویسنده با کنار هم نشاندن زبان علمی، اداری، روزمره و شبه‌فلسفی، نوعی کولاژ می‌سازد که در آن هیچ گفتمانی بر دیگری برتری ندارد و همگی در نهایت ناپایدار و تهی جلوه می‌کنند.

یکی از درون‌مایه‌های محوری کتاب، بحران معناست. کلمات همچنان حضور دارند، اما دیگر قادر به انتقال معنایی پایدار نیستند. گفت‌وگوها اغلب بی‌نتیجه می‌مانند و توضیح‌ها به روشن‌شدن چیزی نمی‌انجامند. این وضعیت بازتاب جهانی است که روایت‌های کلان خود را از دست داده و دیگر نمی‌تواند به تاریخ، اخلاق یا ایدهٔ پیشرفت به‌عنوان منابعی مطمئن برای معنا تکیه کند. نویسنده این فروپاشی را به‌گونه‌ای نمایش می‌دهد که خودِ ناتوانی زبان و روایت آشکار شود.

انسان مدرن در این مجموعه موجودی بیگانه، سردرگم و منفعل است. شخصیت‌ها در فضاهای شهری، اداری و بی‌روح سرگردان‌اند و از برقراری ارتباطی واقعی ناتوان می‌نمایند. آن‌ها نه قهرمان‌اند و نه ضدقهرمان، بلکه تصویر انسان تقلیل‌یافته‌ای هستند که در شبکه‌ای از زبان‌ها و ساختارهای بی‌جان گرفتار شده است. بیگانگی در این جهان نه وضعیتی استثنایی، بلکه حالتی عادی و روزمره است و همین عادی‌بودن، وجه هولناک آن را برجسته‌تر می‌کند.

طنز در «برگرد، دکتر کلیگری» نقشی صرفاً سرگرم‌کننده ندارد، بلکه کارکردی عمیقاً فلسفی دارد. این طنز برای افشای پوچی ساختارهای فکری، اجتماعی و فرهنگی به کار می‌رود. علم، هنر، سیاست و حتی خود ادبیات در این داستان‌ها اغلب به‌شکلی مضحک یا ناکارآمد ظاهر می‌شوند. نویسنده به هیچ نظام معرفتی اعتماد کامل ندارد و با نگاهی طعنه‌آمیز نشان می‌دهد که اقتدارها، هرچند ظاهراً پابرجا هستند، در باطن تهی و بی‌اعتبارند.

از منظر اندیشه، این مجموعه با جریان‌هایی چون اگزیستانسیالیسم، نیهیلیسم و رویکردهای پساساختارگرا هم‌پوشانی دارد. اضطراب وجودی، بی‌هدفی و بی‌ثباتی معنا در سراسر متن حضور دارد، اما نویسنده برخلاف سنت‌های فلسفی کلاسیک، به شورش قهرمانانه یا یافتن معنایی نهایی نمی‌رسد. آنچه عرضه می‌شود نوعی پذیرش آگاهانهٔ پوچی است؛ پذیرشی که از مسیر بازی با زبان و ساختار شکل می‌گیرد، نه از طریق انکار یا مبارزه.

در مجموع، «برگرد، دکتر کلیگری» اثری است که بیش از آن‌که داستان بگوید، وضعیت روایت‌ناپذیری جهان معاصر را عیان می‌کند. این کتاب نه در پی پاسخ است و نه حتی طرح پرسشی منسجم، بلکه نشان می‌دهد که خودِ پرسش‌ها نیز دچار فروپاشی شده‌اند. ارزش اثر دقیقاً در همین ناپایداری و ناتمام‌بودن نهفته است؛ جایی که ادبیات به‌جای ادعای معنا، به آینه‌ای برای دیدن فقدان آن بدل می‌شود.

نام نویسنده : دیو اگرز

نام مترجم : شهین وکیلی تهامی

بنیاد گونتر گراس واقع در شهر برمن «دیو اگرز» نویسنده آمریکایی را به عنوان برنده سال 2012 جایزه معتبر و بین المللی خود موسوم به آلباتروس معرفی کرد.

«اگرز» این جایزه را برای نگارش رمان «زیتون» منتشر شده در سال 2009 دریافت می‌کند و این جایزه 40 هزار یورویی هم به این نویسنده و هم به دو مترجم آلمانی این اثر تعلق خواهد گرفت. او دراین رمان داستان یک خانواده آمریکایی – سوری را روایت می‌کند.

عبدالرحمن زیتون مالک یک کمپانی نقاشی در نیواورلئان است که پس از طوفان کاترینا به شهرهای دچار آب گرفتگی می‌رود و با قایق به کمک مردم و حیوانات رها شده می‌شتابد ولی چند ساعت پس از طوفان بدون هیچ دلیلی از سوی گروهی متشکل از گارد ملی و پلیس محلی در خانه‌ای اجاره‌ای دستگیر می شود و بدون آن که جرمش به وی تفهیم شود و بدون محاکمه 23 روز زندانی می‌شود و در این مدت احتمالا به دلیل ریشه خانوادگی اش به اعمال تروریستی متهم می‌شود و از همه چیز اعم از نیازهای درمانی و حتی یک تلفن برای اطلاع به خانواده محروم است.