به کوشش: حمید سیاح

خاطرات حاج سیّاح یا دوره ی خوف و وحشت

«خاطرات حاج سیّاح»، مشاهدات و خاطرات ِ "حاج محمّدعلی سیّاح ِ محلاتی"(متوفّی به سال1304 شمسی) از ایران ِ دوره‌ی قاجار، از تیرماه ِ1256تا مرداد ِ1288هجری شمسی، یعنی سه سال پس از انقلاب ِ مشروطه است. این خاطرات با سفر ِ حاج سیاح از هند به ایران شروع، و به فرار ِمحمدعلی شاه از تهران و فتح ِ پایتخت توسط ِ "سردار اسعد ِ بختیاری" ختم می‌شود. نگارنده‌ به مدت هجده سال از ایران دور بوده، در آمریکا و اروپا و هند و شرق ِ دور سیاحت می‌کرده، تا آن که دلتنگ ِ خانواده شده، به ایران بازمی‌گردد. او شرح سفرهای خود را در کتاب ِ دیگری به نام «سفرنامه‌ی حاج سیاح» به نگارش درآورده و در نتیجه کتاب ِ حاضر بیشتر شرح ِ زندگی حاج سیاح در ایران ِعصر ِ ناصر‌الدین ‌شاه است؛ گیرم چیزهایی از سفرهای وی به غرب را هم شامل می‌شود.

به کوشش : حمید سیاح

تصحیح : محمد گلکار

کتاب خاطرات حاج سیاح یا دورهٔ خوف و وحشت از مهم‌ترین آثار نثر خاطره‌نگارانه و سیاسی ایران در دورهٔ قاجار است. حاج سیاح محلاتی که سال‌ها در اروپا، آمریکا و سرزمین‌های مختلف سفر کرده بود، در این کتاب تجربه‌های شخصی خود از بازگشت به ایران و مواجهه با استبداد سیاسی و اجتماعی عصر ناصرالدین‌شاه و مظفرالدین‌شاه را روایت می‌کند.

این اثر گزارشی صریح از فضای ترس، سرکوب، ناامنی و بی‌قانونی در ایران اواخر قرن سیزدهم هجری است. حاج سیاح با زبانی ساده اما گزنده، از خودکامگی حاکمان، فساد اداری، فقر عمومی، شکنجه، زندان‌های غیرانسانی و بی‌حقوقی مردم سخن می‌گوید. عنوان «دورهٔ خوف و وحشت» به‌خوبی بازتاب‌دهنده فضایی است که در آن آزادی اندیشه و امنیت فردی وجود نداشت.

نویسنده با مقایسهٔ ایران با جوامعی که در سفرهایش دیده، به عقب‌ماندگی ساختاری کشور اشاره می‌کند و علل آن را در استبداد، جهل عمومی، نبود قانون و سوءاستفاده از دین و قدرت می‌داند. او از نخستین روشنفکرانی است که آزادی، قانون، آموزش و آگاهی عمومی را شرط پیشرفت جامعه معرفی می‌کند و به‌طور ضمنی زمینه‌های فکری مشروطه‌خواهی را تقویت می‌سازد.

از نظر تاریخی، این کتاب سندی ارزشمند از وضعیت اجتماعی و سیاسی ایران پیش از انقلاب مشروطه است. از نظر ادبی، نثر آن ساده، بی‌پیرایه و گزارشی است و همین سادگی، بر صداقت و تأثیرگذاری متن می‌افزاید. حاج سیاح نه به‌عنوان تاریخ‌نگار رسمی، بلکه به‌مثابه شاهدی عینی سخن می‌گوید.

خاطرات حاج سیاح یا دورهٔ خوف و وحشت اثری افشاگرانه و آگاهی‌بخش است که تصویر روشنی از استبداد قاجاری و رنج مردم ارائه می‌دهد. این کتاب نقش مهمی در شکل‌گیری اندیشهٔ انتقادی و اصلاح‌طلبانه در ایران معاصر داشته و همچنان برای فهم ریشه‌های تاریخی آزادی‌خواهی و قانون‌طلبی در ایران اثری خواندنی و قابل تأمل است.