هانا آرنت

مترجم: زهرا شمس

کتاب «آیشمن در اورشلیم: گزارشی در باب ابتذال شر» نوشتهٔ هانا آرنت یکی از بحث‌برانگیزترین و تأثیرگذارترین آثار فلسفهٔ سیاسی و اندیشهٔ اخلاقی در قرن بیستم است. این کتاب حاصل گزارش آرنت از محاکمهٔ آدولف آیشمن، یکی از مسئولان اصلی اجرای سیاست «راه‌حل نهایی» نازی‌ها، در اورشلیم است؛ اما فراتر از یک گزارش حقوقی یا تاریخی، اثری عمیق در باب ماهیت شر، مسئولیت اخلاقی و نسبت اندیشه با عمل به شمار می‌آید.

آرنت در این کتاب با انتظاری رایج از «شر مطلق» مواجه می‌شود که انتظار دارد جنایتکاران بزرگ تاریخ، هیولاهایی استثنایی، سادیست یا دیوانه باشند. اما آنچه او در آیشمن می‌بیند، انسانی به‌ظاهر معمولی، کارمندمنش، فاقد عمق فکری و به‌شدت مطیع ساختار اداری است. از همین مشاهده، مفهوم مشهور «ابتذال شر» شکل می‌گیرد؛ مفهومی که نه به کوچک‌شمردن جنایت‌ها، بلکه به شیوهٔ تحقق آن‌ها اشاره دارد. از نظر آرنت، شر می‌تواند نه از نیت شیطانی، بلکه از بی‌فکری، عادت، اطاعت کورکورانه و ناتوانی در داوری اخلاقی زاده شود.

آیشمن در روایت آرنت، نه متفکری ایدئولوژیک است و نه شخصیتی سادیستی. او بیشتر شبیه کارمندی است که وظایف خود را «به‌درستی» انجام می‌دهد، زبانش آکنده از کلیشه‌ها و عبارات اداری است و خود را صرفاً مجری دستورها می‌داند. آرنت نشان می‌دهد که آیشمن به‌معنای عمیق کلمه «شرور» نبود، بلکه اساساً ناتوان از اندیشیدن مستقل و قرار دادن خود در جایگاه دیگری بود. این ناتوانی در تفکر انتقادی، از نظر او، بستر اصلی جنایت را فراهم کرده است.

نکتهٔ محوری کتاب، پیوند میان شر و فقدان اندیشه است. آرنت که پیش‌تر در آثارش به اهمیت تفکر و داوری پرداخته بود، در اینجا نشان می‌دهد که اندیشیدن صرفاً فعالیتی نظری نیست، بلکه بنیانی اخلاقی دارد. کسی که نمی‌اندیشد، کسی که خود را از پرسش دربارهٔ درستی یا نادرستی اعمالش معاف می‌کند، می‌تواند به‌راحتی به عامل جنایت‌های عظیم بدل شود، بی‌آنکه خود را جنایتکار بداند.

یکی از جنجالی‌ترین بخش‌های کتاب، تحلیل آرنت از نقش شوراهای یهودی در دوران نازیسم است. او با نگاهی انتقادی و بی‌رحمانه نشان می‌دهد که همکاری اجباری یا نیمه‌داوطلبانهٔ این نهادها با دستگاه نازی، ناخواسته به کارآمدتر شدن فرایند نابودی یهودیان انجامیده است. این بخش از کتاب واکنش‌های تند و اتهام‌های فراوانی علیه آرنت برانگیخت، زیرا بسیاری آن را سرزنش قربانیان تلقی کردند. با این حال، آرنت هدف خود را نه محکوم‌کردن اخلاقی افراد، بلکه نشان‌دادن پیچیدگی موقعیت‌های اخلاقی در شرایط تمامیت‌خواه می‌دانست.

از نظر سیاسی، کتاب «آیشمن در اورشلیم» نقدی عمیق بر نظام‌های بوروکراتیک مدرن است. آرنت نشان می‌دهد که چگونه ساختارهای اداری، با تقسیم مسئولیت‌ها و تبدیل عمل به «وظیفه»، امکان می‌دهند افراد بدون احساس گناه یا مسئولیت شخصی، در جنایت‌های جمعی مشارکت کنند. در چنین نظامی، شر نه با هیجان و نفرت، بلکه با نظم، فرم‌ها، بخش‌نامه‌ها و زبان بی‌روح اداری پیش می‌رود.

از منظر اخلاقی، کتاب پرسشی بنیادین مطرح می‌کند: مسئولیت فردی در شرایط اطاعت از قانون یا دستور تا کجاست؟ آرنت تأکید می‌کند که هیچ قانونی، هیچ دستوری و هیچ نظامی نمی‌تواند انسان را از مسئولیت داوری اخلاقی معاف کند. آیشمن، حتی اگر از نظر حقوقی مجری دستور بود، از نظر اخلاقی مسئول اعمال خود باقی می‌ماند، زیرا می‌توانست نیندیشد یا نافرمانی کند، اما راه اطاعت بی‌فکر را برگزید.

سبک نگارش آرنت در این کتاب سرد، تحلیلی و گاه آیرونیک است؛ سبکی که خود به سوء‌تفاهم‌هایی دامن زد. بسیاری لحن او را بی‌احساس یا همدلانه با آیشمن دانستند، در حالی که هدف آرنت نه همدلی، بلکه شکستن تصویر ساده‌انگارانه از شر بود. او می‌خواست نشان دهد که خطر واقعی نه در هیولاهای استثنایی، بلکه در انسان‌های معمولیِ بی‌فکر نهفته است.

در جمع‌بندی، «آیشمن در اورشلیم: گزارشی درباره ابتذال شر» کتابی است که فهم ما از شر، جنایت و مسئولیت را دگرگون می‌کند. هانا آرنت با این اثر نشان می‌دهد که بزرگ‌ترین فجایع انسانی می‌توانند نه از نفرت عمیق، بلکه از فقدان اندیشه، اطاعت کور و تهی‌شدن زبان و ذهن از داوری اخلاقی پدید آیند. این کتاب هشداری ماندگار است؛ هشداری درباره اینکه اندیشیدن، نه یک امتیاز روشنفکرانه، بلکه وظیفه‌ای اخلاقی و سیاسی برای هر انسان است.

نویسنده: آریل دورفمان

مترجم: زهرا شمس

آریل دورفمن، نویسنده مشهور، که به مدت بیست و پنج سال به سایه بدخیم ژنرال پینوشه که بر شیلی و جهان افکنده بود، وسواس داشت، هر پیچ و خم محاکمه چهار ساله را در بریتانیای کبیر، اسپانیا و شیلی و همچنین در ایالات متحده دنبال کرد. کشوری که پینوشه را خلق کرده بود. این کتاب که به‌عنوان یک تریلر پر از تعلیق، مملو از درام‌های دادگاه و تغییر ناگهانی بخت روایت می‌شود، در عین حال به برخی از داغ‌ترین مسائل امروزی می‌پردازد که پس از حملات تروریستی 11 سپتامبر 2001 بیش از پیش ضروری‌تر شد. محدودیت‌ها چیست؟ حاکمیت ملی در جهان در حال جهانی شدن؟ چگونه یک جهان به هم پیوسته تر جنایات ارتکابی علیه بشریت را قضاوت می کند؟ خاطره و درد و حقوق بازماندگان چه نقشی در این مبارزه برای نظام جدید عدالت دارد؟ اما مهمتر از همه، نویسنده با گوش دادن به صدای بسیاری از قربانیان پینوشه به بررسی این موضوع می‌پردازد که چگونه می‌توانیم پس از آسیب دیدگی خود را از وحشت و ترس پاک کنیم، و می‌پرسد آیا می‌توانیم صلح و آشتی را بدون مواجهه با گذشته‌ای آشفته و منحرف ایجاد کنیم.