داگلاس آر. هوفتشتاتر

ترجمه: مرتضی خزانه داری، سروش ثابت، عبدالرضا خزانه داری

اين كتاب به رغم گذشت بیش از سی سال هنوز اثری ارزشمند به شمار‌می‌آید. این کتاب در ظاهر به شرح مکالمه‌های خیالی کورت گودل (فیلسوف، ریاضیدان و منطق‌دان اتریشی)، ماوریتس اشر( گرافیست و هنرمند هلندی) و یوهان سباستین باخ(موسیقیدان و آهنگ‌ساز آلمانی) می‌پردازد که در باب زمینه‌های مشترک کار و زندگی‌شان به بحث و گفت‌وگو می‌پردازند. اما در لایه‌ای عمیق‌تر به بیان مفاهیمی می‌پردازد که از بنیادی‌ترین پایه‌های ریاضیات و هوش مصنوعی محسوب می‌شوند.
اين کتاب به بررسی مفاهيم گوناگون در حوزه‌هايي نظير تاريخچه و نظريه‌های هوش مصنوعی، سيستم‌های فرمال، هندسه‌های اقليدسی و نااقليدسی، ساختارهای بازگشتی، تئوری های معناشناسی، نظريه‌های ذهن، آزمون تورينگ و هوش ماشينی و موارد مشابه می پردازد.نويسنده در این کتاب از طریق تصویرسازی و تجزیه و تحلیل توضیح می‌دهد که چگونه سیستم‌ها به رغم این‌که از ترکیب اجزای فاقد ‌معنی به‌وجود آمده‌‌اند، می‌توانند با استفاده از قوانین وضعی و قوانین خود ارجاع، موفق به دریافت و استنباط معنی شوند. کتاب همچنین به بررسی مفهوم ارتباط، نحوه ارائه و ذخیره دانش و حتی تفحص در معنای واقعی واژه «معنی» می‌پردازد. نويسنده توضیح می‌دهد که این کتاب درباره ریاضی، موسیقی و هنر نیست بلکه به این موضوع می‌پردازد که چگونه سازوکارهای پنهان نورولوژیکال و عصبی می‌تواند به ظهور شناخت و دانش منجر شوند. به طور دقیق‌تر کتاب شرح می‌دهد که نمادها، تفکر و زبان چگونه با هم پیوند می‌یابند و چگونه واقعیت از ترکیب و همپوشانی مفهوم و ادراک حاصل می‌شود.
این کتاب نمونه‌های فراوانی از بازگشت و خودارجاعی را به نمایش می‌گذارد. اشیا و ایده‌های بسیاری در این کتاب وجود دارند که درباره خودشان صحبت کرده یا به خودشان ارجاع می‌دهند. نويسنده این فرآیند خودارجاعی را «حلقه عجیب» می‌نامد و با نیم‌نگاهی به کوان‌های ذن از خواننده می‌خواهد که حقایق را خارج از دایره تجربه‌ها و پیش‌فرض‌هایشان درک کند.بزرگترين دست‌آورد نويسنده در کتاب، اين است که توانسته مفاهيم بسيار پيچيده رياضی، نظير عدم قطعيت، بازگشت‌ها و حلقه‌های عجيب را به زبانی ساده و قابل فهم عرضه کرده و از آن مهم‌تر مطالعه آن‌ها را برای خواننده لذت‌بخش کند. به يقين، دنيا از سال 1979 تغييرات زيادی را به خود ديده است. ديپ‌بلو در سال 1997 و برخلاف پيش‌بينی کتاب کاسپاروف را در شطرنج شکست داد، صفحه‌های گرامافون که در بسياری از قياس‌های هوف‌استاتر به کار رفته بودند به تاريخ پيوستند و هوش مصنوعی در زمينه‌های متفاوت با نتايج مختلف به راه خود ادامه می دهد. اما هنوز کتاب گودل، اشر، باخ اثری ارزشمند است. گستره وسيع نظری و قابليت به تصوير کشيدن مفاهيم پيچيده رياضی، باعث می شود که اين کتاب به يکی از بهترين انتخاب‌های علاقه‌مندان کامپيوترها و همچنين پژوهشگران حوزه هوش «واقعی» تبديل شود. به هر حال، کتابی در زمینه هوش و دانش و نحوه انجام عملیات ادراک توسط توسط مغز انسان، که بتواند یک سال پس از انتشار جایزه ادبی پولیتزر را برای نویسنده‌اش به ارمغان آورد و توجه بسیاری از دانش‌پژوهان علوم کامپیوتر را به خود جلب کند، به طور حتم ارزش مطالعه را خواهد داشت.