مقدمه ابن خلدون (۲ جلدی)
عبدالرحمن بن خلدون
ترجمه: محمد پروین گنابادی
مقدمه ابن خلدون، یا المقدمة، اثری‌ست از عبدالرحمن ابن خلدون، مورخ و اندیشمند تونسی-عرب سده‌ی هشتم هجری (چهاردهم میلادی)، که در اصل به‌عنوان درآمدی بر کتاب بزرگ‌ترش «العِبَر» نوشته شد؛ اما محتوای غنی و اصیل آن سبب شد تا خودش به اثری مستقل و کلاسیک در تاریخ اندیشه بشری بدل شود.
آنچه این کتاب را از آثار هم‌عصر خود متمایز می‌کند، رویکرد تحلیلی و علمی ابن خلدون به پدیده‌ی تاریخ است. او برخلاف بسیاری از مورخان پیش از خود که صرفاً به نقل روایت‌ها و حوادث بسنده می‌کردند، تلاش کرد قوانین علّی و منطقی حاکم بر سیر تحولات اجتماعی و سیاسی را کشف کند. به همین دلیل بسیاری او را «پدر جامعه‌شناسی» و «پدر تاریخ‌نگاری علمی» می‌دانند، قرن‌ها پیش از آن‌که این رشته‌ها به‌صورت رسمی در غرب شکل بگیرند.
مرکزی‌ترین مفهومی که ابن خلدون در این کتاب مطرح می‌کند، «عصبیت» است؛ حس همبستگی و انسجام گروهی، قبیله‌ای یا قومی، که به باور او موتور محرک صعود و سقوط تمدن‌ها و دولت‌هاست. او نظریه‌ای چرخه‌ای عرضه می‌کند: گروه‌هایی که از عصبیت قوی برخوردارند و معمولاً سبک زندگی ساده و بادیه‌نشینی دارند، قدرت را از دست حاکمان ضعیف‌شده می‌گیرند؛ اما با گذشت چند نسل و غرق‌شدن در رفاه، تجمل و آسایش شهرنشینی، عصبیت آنان تدریجاً تحلیل می‌رود، تا سرانجام گروه دیگری با عصبیتی تازه جای آن‌ها را می‌گیرد. این الگو، که برخی آن را با نظریه‌های امروزین درباره‌ی چرخه‌های تمدنی مقایسه می‌کنند، تلاشی بود برای فهم قانونمند تاریخ به‌جای رویکرد صرفاً روایی.
فراتر از تاریخ و جامعه‌شناسی، مقدمه ابن خلدون مباحثی درباره‌ی اقتصاد نیز در بر دارد؛ از جمله تحلیل تقسیم کار، ارزش کار انسانی، و رابطه‌ی میان شهرنشینی و بادیه‌نشینی. برخی از این ایده‌ها را می‌توان پیش‌درآمدی بر نظریه‌های اقتصادی بعدی، از جمله نظریه‌ی ارزش-کار در اقتصاد کلاسیک، دانست.
اهمیت این اثر تنها به دنیای عرب و اسلام محدود نمانده است. اندیشمندانی چون آرنولد توین‌بی، تاریخ‌نگار برجسته‌ی بریتانیایی، این کتاب را بی‌همتاترین اثری توصیف کرده‌اند که در نوع خود، توسط ذهنی بشری در هر زمان و مکانی خلق شده است. ردپای تأثیر آن را امروز می‌توان در جامعه‌شناسی مدرن، فلسفه‌ی تاریخ، و حتی برخی نظریه‌های اقتصادی و سیاسی معاصر مشاهده کرد؛ اثری که با گذشت بیش از شش قرن، همچنان تازه و خواندنی باقی مانده است.
