میلان‌ کوندرا

ترجمه: حسین کاظمی‌ یزدی

نویسندهٔ چک، میلان کوندرا، در مجموعهٔ مقاله‌های انتقادی خود با عنوان هنر رمان (۱۹۸۸)، تعریفی از رمان ارائه می‌کند: رمان «تأملی دربارهٔ وجود انسان است که از طریق شخصیت‌های خیالی بیان می‌شود.» او در این کتاب همچنین دیدگاه شخصی خود را دربارهٔ رمان اروپایی توضیح می‌دهد.

از نظر کوندرا، رمان‌نویسان اروپایی، از زمان سروانتس، هر کدام بُعد تازه‌ای از زندگی و وجود انسان را کشف کرده‌اند:

• سروانتس با نشان دادن ماهیت ماجراجویی و تجربهٔ سفر و رویارویی انسان با جهان؛
• ریچاردسون با کشف دنیای درونی انسان و احساسات پنهان او؛
• بالزاک با بررسی رابطهٔ انسان با تاریخ و جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کند؛
• فلوبر با کشف دنیای ناشناختهٔ زندگی روزمره و جزئیات عادی آن؛
• تولستوی با نشان دادن تأثیر نیروهای غیرمنطقی و ناخودآگاه بر رفتار انسان؛
• جویس و پروست با بررسی قدرت زمان حال و گذشته؛
• و توماس مان با نشان دادن نقش اسطوره‌های باستانی در شکل دادن به رفتار انسان مدرن.

اما پس از جنگ جهانی اول، جنگی که به گفتهٔ کوندرا «اروپای ضعیف‌شده را برای همیشه از تعادل خارج کرد»، نویسندگانی مانند کافکا، هاشک، موزیل و بروخ ــ که کوندرا آن‌ها را «ستارگان بزرگ رمان اروپای مرکزی» می‌نامد ــ تناقض‌های عمیق دوران مدرن را کشف کردند.

آن‌ها دریافتند که بسیاری از مفاهیم قدیمی دربارهٔ زندگی دیگر معنای سابق خود را ندارند.

کوندرا این تغییر را با چند پرسش نشان می‌دهد:

اگر آزادی عمل انسان کاملاً یک توهم باشد، پس ماجراجویی چه معنایی دارد؟

اگر روشنفکران رمان مرد بدون ویژگی‌ها حتی کوچک‌ترین تصوری از جنگی که فردا زندگی‌شان را نابود خواهد کرد ندارند، پس آینده چه مفهومی دارد؟

اگر شخصیت هوگنائو در رمان بروخ نه‌تنها از قتلی که انجام داده پشیمان نمی‌شود، بلکه حتی آن را فراموش می‌کند، پس جرم و مسئولیت اخلاقی چه معنایی دارد؟

اگر تنها رمان بزرگ طنزآمیز آن دوره، یعنی شوایک اثر هاشک، دربارهٔ جنگ است، پس طنز و امر خنده‌آور چه جایگاهی پیدا می‌کند؟

اگر شخصیت K در رمان قصر کافکا حتی هنگام رابطهٔ خصوصی با یک زن هم نمی‌تواند از حضور فرستادگان قصر رها شود، پس مرز میان زندگی خصوصی و عمومی کجاست؟

و در چنین شرایطی، تنهایی چیست؟ آیا یک رنج و نفرین است، یا برعکس، ارزشی گران‌بها در جهانی است که فرد زیر فشار جامعه و جمعیتِ فراگیر در حال نابود شدن است؟

کوندرا با وجود این پرسش‌های بی‌پاسخ، با این دیدگاه مخالف است که رمان دیگر تمام امکان‌ها، شکل‌ها و شناخت‌های خود را مصرف کرده است.

او چهار ویژگی یا «جاذبه» را معرفی می‌کند که هنوز رمان را زنده و قدرتمند نگه داشته‌اند:

۱. جاذبهٔ بازی

این ویژگی از آثار لارنس استرن و دنی دیدرو سرچشمه می‌گیرد. در این نوع رمان، نویسنده خود را محدود به تقلید دقیق از واقعیت نمی‌کند؛ بلکه با فرم، ساختار و روایت بازی می‌کند. این شیوه در برابر «ضرورت شبیه بودن به واقعیت» قرار می‌گیرد.

۲. جاذبهٔ رؤیا

رمان می‌تواند از قوانین عادی واقعیت عبور کند و وارد قلمرو خیال، کابوس و ناخودآگاه شود.

۳. جاذبهٔ اندیشه

رمان فقط داستانی دربارهٔ اتفاقات نیست؛ بلکه می‌تواند از همهٔ ابزارها ــ عقل، خیال، روایت و تأمل فلسفی ــ استفاده کند تا معنای وجود انسان را روشن‌تر کند.

۴. جاذبهٔ زمان

رمان می‌تواند فراتر از حافظهٔ شخصی انسان برود و به مسئلهٔ زمان جمعی بپردازد؛ یعنی به تاریخ یک ملت، یک فرهنگ و حتی کل اروپا که به گذشتهٔ خود نگاه می‌کند و آن را ارزیابی می‌کند.

تمام این ویژگی‌ها در مشهورترین رمان کوندرا، سبکی تحمل‌ناپذیر هستی (The Unbearable Lightness of Being)، دیده می‌شوند.

این رمان تلاش می‌کند امکان‌های فکری و احساسی رمان را دوباره کشف کند و با این باور سنتی که رمان باید فقط واقعیت را به شکلی باورپذیر بازنمایی کند، مخالفت می‌کند.

کوندرا نوع دیگری از رمان را پیشنهاد می‌دهد؛ چیزی که بعدها آن را «رمان به‌عنوان یک بحث» نامید.

در شیوهٔ داستان‌گویی کوندرا، ایده‌ها از طرح داستان و حتی از روان‌شناسی شخصیت‌ها مهم‌تر هستند. او ایده‌ها را مانند نت‌های موسیقی با هم ترکیب می‌کند؛ از طریق تضاد، تکرار و تغییر.

او همچنین ترتیب معمول زمان در داستان را به هم می‌زند و اجازه نمی‌دهد روایت همیشه به شکل خطی و سنتی پیش برود.

در عوض، توجه خواننده را به خودِ فرایند ساختن رمان جلب می‌کند؛ یعنی به این پرسش که چگونه زبان تلاش می‌کند زندگی پیچیده و متناقض انسان را بازتاب دهد.