خاطرات حاج سیاح یا دوره خوف و وحشت
به کوشش : حمید سیاح
تصحیح : محمد گلکار
کتاب خاطرات حاج سیاح یا دورهٔ خوف و وحشت از مهم‌ترین آثار نثر خاطره‌نگارانه و سیاسی ایران در دورهٔ قاجار است. حاج سیاح محلاتی که سال‌ها در اروپا، آمریکا و سرزمین‌های مختلف سفر کرده بود، در این کتاب تجربه‌های شخصی خود از بازگشت به ایران و مواجهه با استبداد سیاسی و اجتماعی عصر ناصرالدین‌شاه و مظفرالدین‌شاه را روایت می‌کند.
این اثر گزارشی صریح از فضای ترس، سرکوب، ناامنی و بی‌قانونی در ایران اواخر قرن سیزدهم هجری است. حاج سیاح با زبانی ساده اما گزنده، از خودکامگی حاکمان، فساد اداری، فقر عمومی، شکنجه، زندان‌های غیرانسانی و بی‌حقوقی مردم سخن می‌گوید. عنوان «دورهٔ خوف و وحشت» به‌خوبی بازتاب‌دهنده فضایی است که در آن آزادی اندیشه و امنیت فردی وجود نداشت.
نویسنده با مقایسهٔ ایران با جوامعی که در سفرهایش دیده، به عقب‌ماندگی ساختاری کشور اشاره می‌کند و علل آن را در استبداد، جهل عمومی، نبود قانون و سوءاستفاده از دین و قدرت می‌داند. او از نخستین روشنفکرانی است که آزادی، قانون، آموزش و آگاهی عمومی را شرط پیشرفت جامعه معرفی می‌کند و به‌طور ضمنی زمینه‌های فکری مشروطه‌خواهی را تقویت می‌سازد.
از نظر تاریخی، این کتاب سندی ارزشمند از وضعیت اجتماعی و سیاسی ایران پیش از انقلاب مشروطه است. از نظر ادبی، نثر آن ساده، بی‌پیرایه و گزارشی است و همین سادگی، بر صداقت و تأثیرگذاری متن می‌افزاید. حاج سیاح نه به‌عنوان تاریخ‌نگار رسمی، بلکه به‌مثابه شاهدی عینی سخن می‌گوید.
خاطرات حاج سیاح یا دورهٔ خوف و وحشت اثری افشاگرانه و آگاهی‌بخش است که تصویر روشنی از استبداد قاجاری و رنج مردم ارائه می‌دهد. این کتاب نقش مهمی در شکل‌گیری اندیشهٔ انتقادی و اصلاح‌طلبانه در ایران معاصر داشته و همچنان برای فهم ریشه‌های تاریخی آزادی‌خواهی و قانون‌طلبی در ایران اثری خواندنی و قابل تأمل است.