آناباسیس (بازگشت ده هزار یونانی)

کسنوفون (گزنفون)

ترجمه: احمد بیرشک

آناباسیس مشهورترین اثر گزنفون، سرباز حرفه‌ای و نویسندهٔ یونانی، است که در هفت کتاب نوشته شده است. سفری که در این کتاب روایت می‌شود، شناخته‌شده‌ترین دستاورد او و به گفتهٔ ویل دورانت، «یکی از بزرگ‌ترین ماجراها در تاریخ بشر» است. اگرچه محتوای کتاب زنده، پرتحرک و به سبکی نوشته شده است که گویی نویسنده خود در ماجراهایی که شرح می‌دهد حضور داشته، داستان روایت‌شده در آناباسیس هیچ تأیید و گواهی مستقل دیگری ندارد.

گزنفون همراه با ده‌هزار نفر، ارتشی بزرگ از مزدوران یونانی، حرکت کرد. این نیروها توسط کوروش جوان استخدام شده بودند؛ کسی که قصد داشت تاج‌وتخت ایران را از برادرش، اردشیر دوم، تصاحب کند. هرچند سپاه ترکیبی کوروش در نبرد کوناکسا در بابل در سال ۴۰۱ پیش از میلاد به یک پیروزی تاکتیکی دست یافت، کوروش کشته شد و در نتیجه، اقدامات یونانیان دیگر اهمیتی نداشت و این لشکرکشی به شکست انجامید.

یونانیان که در اعماق سرزمین ایران گرفتار شده بودند، پس از آن با خیانت تیسافرن، والی ایرانی، روبه‌رو شدند؛ در پی این خیانت، کلئارخوس، سردار اسپارتی، و دیگر فرماندهان ارشد یونانی کشته یا اسیر شدند. گزنفون که یکی از سه فرمانده باقی‌مانده بود و سربازان او را به این مقام انتخاب کرده بودند، نقشی اساسی در تشویق و هدایت ده‌هزار نفر برای حرکت به سوی شمال ایفا کرد؛ سفری که آنان را از میان بیابان‌های بدون آب و گذرگاه‌های کوهستانی پوشیده از برف عبور داد و سرانجام به سوی دریای سیاه و شهرهای یونانیِ امن‌تر در سواحل آن رساند.

ده‌هزار نفر که اکنون در شمال میان‌رودان رها شده بودند و هیچ تدارکاتی جز آنچه می‌توانستند از راه زور یا مذاکره به دست آورند نداشتند، مجبور شدند راه خود را به سوی شمال با نبرد باز کنند. آنان از سرزمین‌های کوردوئنه و ارمنستان عبور کردند و در طول این مسیر ناچار بودند دربارهٔ رهبری، شیوه‌های جنگی، تأمین آذوقه و سرنوشت خود تصمیم‌های فوری و بداهه بگیرند؛ در حالی که سپاه پادشاه ایران و اقوام محلی دشمن، راهشان را سد می‌کردند و از جناح‌ها به آنان حمله می‌بردند.