امید

انتشارات خوارزمی

جلد سخت

قطع رقعی

۵۶۷ صفحه

رمان «امید انسان» (Man’s Hope) اثر نویسنده‌ی فرانسوی آندره مالرو (۱۹۰۱–۱۹۷۶) نخستین بار از ۳ نوامبر تا ۷ دسامبر ۱۹۳۷، به‌صورت پاورقی در روزنامه‌ی کمونیستی Ce Soir منتشر شد. سپس در پایان همان سال، به‌صورت کتاب به چاپ رسید. به سبب رویکرد سیاسی آشکار، روایت تاریخی زنده و سبک مدرنیستی‌اش، این اثر بلافاصله با استقبال جهانی روبه‌رو شد و به چندین زبان ترجمه گردید.

این رمان که شاید مشهورترین اثر مالرو باشد، در خلال جنگ داخلی اسپانیا (۱۹۳۶–۱۹۳۹) نوشته شد؛ جنگی که در آن دولت سوسیالیست و دموکراتیک اسپانیا توسط فرانسیسکو فرانکو و ژنرال‌هایش سرنگون شد. مالرو از نخستین روشنفکران فرانسوی بود که برای حمایت از جمهوری‌خواهان به اسپانیا رفت. در همان هفته‌های آغازین درگیری، او یک دسته‌ی پرواز بین‌المللی به نام España تشکیل داد، با خرید هواپیماهای قدیمی و جدید، داوطلبان را جذب کرد، فرماندهی آنان را بر عهده گرفت و شخصاً در نبردها شرکت کرد تا جمهوری را حفظ کند.

در آن دوران، مالرو از اعضای فعال حزب کمونیست فرانسه بود. هرچند او در این رمان از تبلیغات صریح و آموزگارانه‌ی کمونیستی پرهیز کرد، اما «امید انسان» سیاسی‌ترین اثر او به شمار می‌رود. نویسنده در این اثر می‌کوشد افکار عمومی را نسبت به ضرورت حمایت از جمهوری‌خواهان برانگیزد. برای جذب مخاطبان بیشتر، مالرو تصمیم گرفت فیلمی را نیز بر اساس همین رمان بسازد. فیلمی با نام Sierra de Teruel که بین سال‌های ۱۹۳۸ و ۱۹۳۹ در اسپانیا، در شرایط بسیار دشوار، فیلم‌برداری شد. این فیلم با عنوان Man’s Hope پس از آغاز جنگ جهانی دوم اکران شد و جایگاه ویژه‌ای در تاریخ سینمای فرانسه دارد.

رمان در اسپانیا می‌گذرد و هشت ماه را در بر می‌گیرد؛ از ۱۸ ژوئیه ۱۹۳۶ (آغاز جنگ داخلی) تا ۲۰ مارس ۱۹۳۷، یعنی زمان پیروزی معروف جمهوری‌خواهان در گوادالاخارا. کتاب به سه بخش نابرابر تقسیم شده است:

• «توهم شاعرانه» (۲۲۰ صفحه)،
• «مانسانارس» (۱۳۲ صفحه)،
• و «امید» (۷۴ صفحه).

این تقسیم‌بندی به روایت نوعی شتاب سینمایی می‌بخشد؛ با بازی مداوم میان صدا و تصویر، و جلوه‌های تصویری و دیداری که فضایی پُرتحرک، زنده و متغیر پدید می‌آورد.

در کنار درگیری سیاسی آشکار، مالرو در امید انسان تمایلات زیبایی‌شناسانه‌ی قوی از خود نشان می‌دهد. ترکیب سبک پرآرایه و فنی او با تکنیک‌های سینمایی، نشان از میل مداوم او برای خلق ژانری مدرنیستی دارد که هنر و سیاست، نوشتار و سینما را در هم می‌آمیزد.

راوی در طول اثر، میان اغراق و سکوت، میان آشکارسازی و حذف، در نوسان است. او مثلاً جنگجویان جمهوری‌خواه را در مرکز روایت قرار می‌دهد، اما از توصیف نیروهای فاشیست کاملاً پرهیز می‌کند. این حذف عمدیِ «نیروی شر» از متن، دشمن را به حوزه‌ی ناشناختنی و غیرانسانی می‌راند و در نتیجه، نوعی قهرمان‌سازی از جمهوری‌خواهان پدید می‌آورد.

یکی دیگر از ویژگی‌های برجسته‌ی امید انسان، لحن زن‌ستیزانه‌ی آن است. همان‌گونه که راوی هیچ مجالی برای گفتار فاشیستی باقی نمی‌گذارد، زنان را نیز به حاشیه می‌راند و نقش آنان را در مبارزات جمهوری‌خواهان نادیده می‌گیرد. با وجود انبوهی از شخصیت‌ها (حدود ۸۰ نفر)، در رمان تقریباً هیچ شخصیت زن برجسته‌ای وجود ندارد. این امر با نگرش کلی مالرو نسبت به زنان هم‌خوان است.

او بعدها، در مقایسه‌ی آثار خود با آثار همینگوی – که چندان دوستش نمی‌داشت – به صراحت گفت:

«همینگوی پیش از جنگ، زمان بیشتری را در اسپانیا گذرانده بود، و من در خود جنگ بیشتر حضور داشتم. او با اسپانیایی‌های غیرنظامی بسیاری آشنا بود، و من با اسپانیایی‌های نظامی بسیاری. نمونه‌اش این‌که قهرمان زن دارد، اما من حتی یک زن را در اسپانیا نمی‌شناختم، جز چند مقام فرهنگی و البته پرستارانمان.»

امید انسان خارج از قالب رمان سنتی قرار می‌گیرد و در زمان انتشار، نوعی تجربه‌گرایی ادبی تازه محسوب می‌شد. گرچه گاه در رده‌ی رمان-گزارش (roman-reportage) دهه‌ی ۱۹۳۰ قرار داده می‌شود، اما مالرو از این مرز فراتر می‌رود و واقعیت و تخیل، تاریخ و عاشقانه‌پردازی را در هم می‌آمیزد. او همچنین از ژانر «رمان هوایی» که آثاری چون نامه‌ی جنوبی (۱۹۲۸) و پرواز شبانه (۱۹۳۱) از سنت‌اگزوپری نماینده‌ی آن بودند، فراتر می‌رود.

در بخش‌های مربوط به هواپیما، شخصیت مگنن – که نماد خود مالروست – به جای «شوالیه‌ی قهرمانِ تنها» در آسمان، بر روحیه‌ی جمعی، همبستگی و برادری تأکید دارد.

برادری، یکی از درون‌مایه‌های اصلی رمان است. هرچند نویسنده به اختلاف میان آنارشیست‌ها و کمونیست‌ها اشاره می‌کند، اما هرگز نمی‌گوید که این اختلافات سبب تضعیف جمهوری‌خواهان شده است. برعکس، او با کم‌رنگ کردن این شکاف‌ها، بر ضرورت اتحاد در برابر دشمن مشترک – فاشیسم – تأکید می‌ورزد.