تأملات پاسکالی

پی یر بوردیو

ترجمه: حسن خیاطی

این کتاب، حاصل چهل سال کار نظری برجسته‌ترین جامعه‌شناس فرانسه است و نقدِ «عقلِ عالِمانه / عقلِ دانشگاهی» را به سطحی کاملاً تازه می‌کشاند. این اثر نمونه‌ای درخشان از توانایی منحصربه‌فرد بوردیو است در درهم‌تنیدنِ نظریهٔ جامعه‌شناختی، داده‌های تاریخی و تأمل فلسفی.

مراقبه‌های پاسکالی مفروضات پیشینی و ناآشکارِ وضعیتی را آشکار می‌سازد که بوردیو آن را «اسکولاستیسیزم / مدرسی‌بودگی» می‌نامد: نوعی فراغت ذهنی که از فشارهای عمل‌گرایانه، فوری و اضطراریِ جهان روزمره رها شده است. فیلسوفان، که معمولاً نمی‌خواهند این پیش‌فرض‌ها را در عملِ اندیشیدن خود به پرسش بگیرند، آن‌ها را وارد عرصهٔ گفتمان کرده‌اند؛ اما نه با هدف تحلیل انتقادی، بلکه بیشتر برای مشروعیت‌بخشی به آن‌ها. از نظر بوردیو، این وضعیت، خطایی نظام‌مند، معرفت‌شناختی، اخلاقی و زیباشناختی است—و همین خطا را با روشی سخت‌گیرانه و روش‌مند مورد نقد قرار می‌دهد.

این نقدِ عقلِ عالِمانه به نام پاسکال صورت می‌گیرد، زیرا او نیز دقیقاً به جنبه‌هایی از هستی انسانی توجه داشت که چشم‌انداز مدرسی از آن غفلت می‌کند:

• پاسکال به قدرت نمادین و سازوکارهای تأثیرگذاری آن آگاه بود؛
• در برابر وسوسهٔ «بنیادگرایی معرفتی» ایستادگی می‌کرد؛
• (بی‌آنکه در ساده‌لوحی پوپولیستی فروغلتد) به مردمان عادی توجه می‌کرد؛
• و می‌کوشید برای رفتارهای ظاهراً نامعقول، دلیلِ وجودی و ساختاری بیابد، نه اینکه آن‌ها را محکوم یا تمسخر کند.

بوردیو از رهگذر این نقد، نوعی فلسفهٔ سلبی / فلسفهٔ نفی‌گرا ترسیم می‌کند که بنیادی‌ترین پیش‌فرض‌های رایج را زیر سؤال می‌برد—از جمله مفهوم «سوژهٔ آزاد، خودمختار و خودآگاه». این فلسفه، که وام‌دار فیلسوفان «بدعت‌گذار» دیگری چون ویتگنشتاین، آستین، دیویی و پیرس است، پرسش‌های کلاسیک دربارهٔ مفاهیم خشونت، قدرت، زمان، تاریخ، امر کلی (universal) و غایت‌مندیِ وجود را احیا و بازصورت‌بندی می‌کند.