تاریخ الرسل و الملوک (بخش ایران از آغاز تا سال ۳۱ هجری)

محمدبن جریر طبری

ترجمه: صادق نشأت

محمد بن جریر طبری یکی از بزرگ‌ترین مورخان، مفسران و اندیشمندان جهان اسلام در سده‌های نخستین هجری است؛ شخصیتی که نام او با تاریخ‌نگاری علمی و تفسیر نظام‌مند قرآن پیوندی ناگسستنی دارد. او در سال ۲۲۴ هجری قمری در شهر آملِ طبرستان زاده شد؛ سرزمینی که در آن زمان یکی از مراکز مهم علمی و فرهنگی ایران به‌شمار می‌رفت. طبری از کودکی نبوغی چشمگیر داشت؛ گفته‌اند که قرآن را در هفت‌سالگی حفظ کرد و در نوجوانی به تحصیل علوم دینی پرداخت. روحیهٔ جست‌وجوگر و عطش دانایی او را به سفرهای علمی گسترده کشاند؛ از ری و بغداد گرفته تا کوفه، بصره، مصر و شام، و در هر شهر از برجسته‌ترین استادان حدیث، فقه، لغت و تاریخ بهره برد.

طبری فقیهی مستقل بود و هرچند بعدها مذهب فقهی خاص او دوام نیاورد، اما نشان‌دهندهٔ قدرت اجتهاد و استقلال فکری‌اش است. او در روزگاری می‌زیست که منازعات کلامی، فقهی و سیاسی میان مذاهب مختلف اسلامی بسیار شدید بود، بااین‌حال کوشید در آثار خود رویکردی مستند، تحلیلی و تا حد امکان بی‌طرفانه داشته باشد. همین ویژگی باعث شد که نوشته‌هایش نه‌تنها برای عالمان مسلمان، بلکه برای پژوهشگران تاریخ و تمدن نیز مرجعیتی ماندگار پیدا کند.

مهم‌ترین و مشهورترین اثر او «تاریخ الرسل و الملوک» است که بیشتر با نام «تاریخ طبری» شناخته می‌شود. این کتاب یکی از عظیم‌ترین آثار تاریخ‌نگاری در جهان اسلام است و تاریخ بشر را از آفرینش جهان، قصهٔ پیامبران، تاریخ ایران باستان، پادشاهان ساسانی، ظهور اسلام، زندگی پیامبر اسلام و سپس وقایع سیاسی، اجتماعی و نظامی جهان اسلام تا سال ۳۰۲ هجری قمری روایت می‌کند. اهمیت تاریخ طبری تنها در گستردگی آن نیست، بلکه در روش تاریخ‌نگاری نویسنده نهفته است. طبری روایت‌های مختلف را با ذکر سند نقل می‌کند و قضاوت نهایی را اغلب به خواننده واگذار می‌نماید. این روش، هرچند گاه به نقل روایت‌های متعارض انجامیده، اما ارزش تاریخی کتاب را دوچندان کرده و آن را به گنجینه‌ای بی‌بدیل از منابع کهن بدل ساخته است.

اثر بنیادین دیگر طبری «جامع البیان عن تأویل آیات القرآن» است که به «تفسیر طبری» شهرت دارد. این کتاب از نخستین و مهم‌ترین تفاسیر جامع قرآن کریم است و الگویی برای بسیاری از تفاسیر بعدی به شمار می‌آید. طبری در این تفسیر، آیات قرآن را بر پایهٔ زبان عربی، شأن نزول، احادیث نبوی و اقوال صحابه و تابعین تفسیر می‌کند. او در کنار نقل دیدگاه‌ها، به نقد و گزینش آن‌ها نیز می‌پردازد و تلاش می‌کند تفسیر خود را بر اساس استدلال زبانی و روایی استوار سازد. تفسیر طبری نه‌تنها اثری دینی، بلکه منبعی ارزشمند برای شناخت فرهنگ، زبان، باورها و اختلافات فکری سده‌های نخست اسلام است.

جایگاه طبری در تاریخ اندیشه اسلامی، جایگاه یک بنیان‌گذار است؛ بنیان‌گذار تاریخ‌نگاری روشمند و تفسیر علمی قرآن. او نمایندهٔ اندیشمندی است که میان ایمان دینی، دقت علمی و انصاف تاریخی تعادلی کم‌نظیر برقرار کرده است. آثارش تا امروز الهام‌بخش مورخان، مفسران و پژوهشگران است و نام او به‌عنوان یکی از ستون‌های اصلی فرهنگ و تمدن اسلامی و ایرانی باقی مانده است.