خطی بر شن

نوشته جیمز بر

ترجمه هما کریمی‌راد

نقش منازعات بریتانیا و فرانسه در شکل‌گیری خاورمیانه

با افول قدرت امپراتوری عثمانی در میانه جنگ جهانی اول، بریتانیا و فرانسه با کشیدن خطی مورب بر روی کاغذ، رأی به دوپاره کردن بخش شرقی عثمانی، از بین‌النهرین تا شرق دریای مدیترانه میان خود دادند؛ خطی مجازی از مرزهای پرشیا در کرکوک تا دریای مدیترانه که بخشهای شمال آن را به فرانسه و جنوب را

ـ  به جز فلسطین  ـ  به بریتانیا واگذار می‌کرد.

تحکیم کنترل بر کانال سوئز و مصر با ایجاد منطقه‌ای امن به نام «ایجاد مأوای ملی برای قوم یهود در فلسطین» در شرق مدیترانه، استیلا بر دریای سرخ و خلیج‌فارس و سیادت بر مسیرهای منتهی به هند و تسلط بر کلیه منابع نفتی ایران و عراق، جایگاه ویژه‌ای در رویکرد راهبردی بریتانیا داشت. از سوی دیگر فرانسه سهم‌خواهی از قدرت در سوریه و لبنان را «حق» بدیهی و «تاریخی» خود در منطقه می‌دانست و حاضر نبود به سادگی قدرت را به رقیب دیرینه واگذار کند.

جیمز بر در این کتاب از آزمندی بی‌پایان استعمارگران در تاریخ خاورمیانه می‌گوید. از قول‌های حمایت از «استقلال» اعراب در زمان کسب قیمومت، که از نظر آنان تنها به معنی «رهایی» از حکومت عثمانی و نه آزادی و کسب حق حاکمیت بود. وی با بازخوانی دهها هزار سند، از نقش جمع کثیری از سیاستمداران، دیپلمات‌ها، جاسوس‌ها و نظامیان در این دوران پرتلاطم پرده برمی‌دارد.

کتاب «خطی بر شن» داستان دورانی بس بحرانی را از حاکمیت بریتانیا و فرانسه بر خاورمیانه بیان می‌دارد و نشان می‌دهد تضاد عمیق منافع این دو قدرت، زیربنای درگیری‌هایی خونین را رقم زد که آتش آن تاکنون گریبان خاورمیانه را رها نکرده است.