فیلسوف شهید ایران شهاب الدین سهروردی

پژوهش و نوشته: عبدالرفیع حقیقت

کتاب «فیلسوف شهید ایران: شهاب‌الدین سهروردی» نوشتهٔ عبدالرفیع حقیقت، کوششی است برای بازخوانی زندگی، اندیشه و سرنوشت یکی از برجسته‌ترین و در عین حال تراژیک‌ترین چهره‌های تاریخ فلسفهٔ اسلامی و ایرانی. این اثر سهروردی را نه صرفاً به‌عنوان یک متفکر یا عارف، بلکه به‌مثابه نماد اندیشه‌ای می‌نگرد که در برخورد با قدرت دینی و سیاسیِ زمانه تاب نیاورد و به خاموشی کشانده شد.

شهاب‌الدین یحیی سهروردی، متولد سهرورد زنجان در قرن ششم هجری، در فضایی پا به عرصهٔ تفکر نهاد که فلسفهٔ مشائی ابن‌سینایی هنوز سیطره داشت و کلام فقهیِ محافظه‌کارانه بر نهادهای قدرت دینی حاکم بود. سهروردی با بنیان‌گذاری حکمت اشراق، افقی تازه در اندیشهٔ فلسفی گشود؛ افقی که در آن عقل، شهود و نور در پیوندی زنده قرار می‌گرفتند. او حقیقت هستی را نه در مفاهیم صرف ذهنی، بلکه در مراتب نور و علم حضوری می‌جست و فلسفه را راهی برای کشف باطنی حقیقت می‌دانست، نه صرفاً ابزاری منطقی.

عبدالرفیع حقیقت در این کتاب بر این نکته تأکید می‌کند که سهروردی وارث سنتی کهن‌تر از فلسفهٔ یونانی است؛ سنتی که او آن را «حکمت خسروانی» یا حکمت ایران باستان می‌نامد. از نگاه نویسنده، سهروردی آگاهانه می‌کوشد میان میراث ایران پیش از اسلام، فلسفهٔ افلاطونی و آموزه‌های اسلامی پلی بزند و نظامی فکری بسازد که هم عقلانی است و هم شهودی. این رویکرد، جایگاه سهروردی را از یک فیلسوف صرف فراتر می‌برد و او را به احیاگر هویتی فلسفی بدل می‌کند که قرن‌ها به حاشیه رانده شده بود.

اما همین ویژگی‌ها، بذر فاجعه را نیز در خود داشت. کتاب نشان می‌دهد که اندیشهٔ اشراقی سهروردی، با تأکید بر تأویل، باطن‌گرایی، مراتب نور و نوعی استقلال معنویِ فیلسوف، برای فقهای ظاهرگرا و دستگاه قدرت دینی تهدیدآمیز بود. سهروردی نه‌تنها به فلسفهٔ رسمی مشائی بسنده نمی‌کرد، بلکه از زبان نماد، اسطوره و اشراق بهره می‌گرفت و به مفاهیمی نزدیک می‌شد که از دید مخالفانش بوی بدعت، الحاد یا حتی ادعای نبوت می‌داد.

دلیل شهادت سهروردی، آن‌گونه که عبدالرفیع حقیقت تحلیل می‌کند، ترکیبی از عوامل فکری، دینی و سیاسی بود. از یک‌سو، فقهای متعصب او را به کفر، زندقه و مخالفت با شریعت متهم کردند؛ اتهاماتی که بیش از آن‌که ریشه در متن دقیق آثار او داشته باشد، حاصل ناتوانی در فهم زبان نمادین و اشراقی او بود. از سوی دیگر، نفوذ فکری سهروردی در دربار ملک‌الظاهر، فرزند صلاح‌الدین ایوبی، حساسیت شدید علمای رسمی را برانگیخت. آنان بیم داشتند که اندیشهٔ آزاد و غیرقابل‌کنترل سهروردی، نظم دینی و سیاسیِ مبتنی بر اطاعت و تقلید را متزلزل کند.

در نهایت، این فشارها به صدور حکم قتل انجامید؛ حکمی که با تأیید سیاسی اجرا شد و سهروردی در جوانی، در حلب، به مرگی خاموش اما معنا‌دار سپرده شد. حقیقت، شهادت او را نه یک حادثهٔ فردی، بلکه نمادی تاریخی می‌داند از سرنوشت اندیشه‌ای که فراتر از چارچوب‌های رسمی می‌اندیشد و بهای این فرارَوی را با جان خود می‌پردازد.

کتاب «فیلسوف شهید ایران» بیش از آن‌که یک تحلیل صرفاً فلسفی باشد، روایتی فرهنگی و تاریخی از تقابل نور و قدرت است. سهروردی در این روایت، چهره‌ای است که فلسفه را به خطر انداخت، زیرا آن را از سطح مدرسه و جدل به عرصهٔ وجود و تجربهٔ درونی کشاند. شهادت او، در نگاه نویسنده، گواهی است بر این حقیقت تلخ که در بسیاری از مقاطع تاریخ، اندیشهٔ زنده نه با استدلال، بلکه با حذف فیزیکی پاسخ داده شده است.