مسئله ارضی و جنگ طبقاتی در ایران

کتاب «مسئله ارضی و جنگ طبقاتی در ایران» نوشتهٔ باقر مؤمنی یکی از مهم‌ترین آثار تحلیلی در زمینهٔ تاریخ اجتماعی و اقتصادی ایران معاصر است که با رویکردی انتقادی و مبتنی بر تحلیل طبقاتی، به بررسی ریشه‌ها، پیامدها و تناقض‌های مسئلهٔ زمین و مناسبات مالکیت در جامعهٔ ایران می‌پردازد. مؤمنی در این اثر، مسئلهٔ ارضی را نه صرفاً یک مشکل اقتصادی یا اداری، بلکه به‌عنوان گره‌گاهی تاریخی و ساختاری معرفی می‌کند که در آن منافع طبقات حاکم، تضادهای اجتماعی و مسیر تحولات سیاسی ایران به‌هم گره خورده‌اند.

نویسنده تحلیل خود را از ساختار زمین‌داری سنتی آغاز می‌کند؛ ساختاری که در آن مالکیت زمین در دست گروهی محدود از مالکان بزرگ، خوانین، روحانیت وابسته به زمین، و نهادهای قدرت متمرکز بود و اکثریت جمعیت روستایی در وضعیت وابستگی، فقر و بی‌حقوقی به سر می‌بردند. مؤمنی نشان می‌دهد که این نظام نه‌تنها مانع رشد اقتصادی و اجتماعی بود، بلکه بازتولیدکنندهٔ نوعی سلطهٔ طبقاتی مزمن به شمار می‌رفت که هرگونه اصلاح واقعی را با مقاومت شدید روبه‌رو می‌کرد.

در بخش‌های میانی کتاب، اصلاحات ارضی دوران پهلوی به‌عنوان نقطهٔ عطفی تاریخی مورد بررسی قرار می‌گیرد. مؤمنی با نگاهی انتقادی، این اصلاحات را نه یک دگرگونی ریشه‌ای در مناسبات طبقاتی، بلکه تلاشی از بالا برای مهار بحران‌های اجتماعی، تضعیف قدرت مالکان سنتی و تقویت دولت مرکزی می‌داند. به‌زعم او، اگرچه اصلاحات ارضی برخی اشکال کهن مالکیت را در هم شکست، اما به‌دلیل ماهیت نیم‌بند، وابسته و فاقد مشارکت واقعی دهقانان، نتوانست به رهایی طبقاتی روستاییان یا ایجاد عدالت اجتماعی پایدار بینجامد. در نتیجه، شکل‌های جدیدی از نابرابری و وابستگی جایگزین ساختارهای قدیمی شدند.

یکی از محورهای اساسی کتاب، پیوند میان مسئلهٔ ارضی و جنگ طبقاتی است. مؤمنی با استفاده از مفاهیم تحلیل اجتماعی، نشان می‌دهد که کشمکش بر سر زمین همواره یکی از اصلی‌ترین میدان‌های نبرد طبقاتی در ایران بوده است؛ نبردی که گاه آشکار و خشونت‌بار و گاه پنهان و نهادی بوده، اما همواره مسیر تحولات سیاسی و اجتماعی را تحت تأثیر قرار داده است. از نگاه او، ناتوانی در حل عادلانهٔ مسئلهٔ زمین، به انباشت نارضایتی در میان طبقات فرودست انجامیده و زمینه‌ساز بحران‌های عمیق‌تر در سطح ملی شده است.

مؤمنی همچنین به نقش ایدئولوژی‌ها، نهادهای سنتی و نیروهای سیاسی در بازتولید یا مهار این تضادها می‌پردازد. او نشان می‌دهد که چگونه برخی گفتمان‌های مذهبی، ملی‌گرایانه یا اصلاح‌طلبانه، به‌جای حل ریشه‌ای مسئلهٔ ارضی، گاه به توجیه وضع موجود یا انحراف مطالبات طبقاتی انجامیده‌اند. در این چارچوب، کتاب تصویری انتقادی از پیوند قدرت سیاسی با منافع اقتصادی ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد که چرا مسئلهٔ زمین در ایران همواره حل‌نشده باقی مانده است.

در مجموع، «مسئله ارضی و جنگ طبقاتی در ایران» اثری است تحلیلی، ساختارشکن و عمیق که فراتر از یک بررسی تاریخی صرف، به واکاوی بنیان‌های نابرابری اجتماعی در ایران می‌پردازد. اهمیت این کتاب در آن است که مسئلهٔ ارضی را به‌عنوان یکی از کلیدهای فهم تاریخ معاصر، تحولات سیاسی و ناکامی پروژه‌های عدالت‌خواهانه در ایران معرفی می‌کند و خواننده را به تأملی جدی دربارهٔ رابطهٔ میان مالکیت، قدرت و سرنوشت طبقات اجتماعی فرامی‌خواند.