نمایشنامه عادلان (به زبان فرانسه)

نمایشنامه‌ی «عادلان» (Les Justes)، اثری در پنج پرده از آلبر کامو، نخستین بار در دسامبر ۱۹۴۹ در تئاتر هبرتو پاریس روی صحنه رفت و بخشی از دومین دوره‌ی فکری کامو، یعنی «دوره‌ی طغیان»، به شمار می‌رود؛ دوره‌ای که در کنار آثاری چون طاعون و انسان طاغی قرار می‌گیرد و پس از «دوره‌ی پوچی» (که آثاری چون بیگانه و کالیگولا را دربر می‌گرفت) شکل گرفت. کامو با این چرخه‌ی جدید تلاش کرد پاسخی به مفهوم پوچی ارائه دهد و از آن فراتر رود.

این نمایشنامه بر پایه‌ی رویدادی واقعی نوشته شده: ترور دوک بزرگ سرگئی الکساندروویچ در سال ۱۹۰۵ توسط گروهی از سوسیالیست-انقلابیون روس. تمام شخصیت‌های «عادلان»، به‌جز استپان، برگرفته از چهره‌های واقعی این تروریست‌ها هستند که در خاطرات یک تروریست نوشته‌ی بوریس ساوینکوف توصیف شده‌اند. داستان گروهی از انقلابیون را روایت می‌کند که در مسکو نقشه‌ی ترور دوک بزرگ را می‌کشند، اما نخستین تلاش آن‌ها ناکام می‌ماند، زیرا کالیایف، فردی که قرار است بمب را پرتاب کند، در آخرین لحظه با دیدن کودکانی در کالسکه‌ی دوک، از انجام این کار سر باز می‌زند.

هسته‌ی فلسفی نمایشنامه حول تنشی اساسی می‌چرخد: آیا خشونت را می‌توان در خدمت عدالت توجیه کرد؟ این پرسش را می‌توان در تقابل دو شخصیت اصلی، استپان و کالیایف، به‌روشنی دید. استپان نماینده‌ی نگاهی سرسخت و بی‌تخفیف است که هدف را مطلقاً توجیه‌کننده‌ی وسیله می‌داند و برای او، ملاحظات اخلاقی فردی (مانند جان کودکان بی‌گناه) در برابر آرمان انقلاب اهمیتی ندارد. در مقابل، کالیایف نماینده‌ی نگاهی است که همچنان به مرزهای اخلاقی پایبند می‌ماند؛ او به زیبایی و ارزش زندگی انسانی معتقد است، حتی در میانه‌ی طغیانی که خود بخشی از آن است. برخی منتقدان این تقابل را بازتاب دقیق‌تری از ایده‌ای می‌دانند که کامو در انسان طاغی مطرح کرده بود: آزادی مطلق، عدالت را به سخره می‌گیرد و عدالت مطلق، آزادی را انکار می‌کند؛ این دو مفهوم تنها زمانی بارور می‌شوند که مرزهای یکدیگر را به رسمیت بشناسند.

از منظر تاریخ ادبی، برخی پژوهشگران این اثر را نوعی پاسخ غیرمستقیم به نمایشنامه‌ی دست‌های آلوده ژان-پل سارتر (۱۹۴۸) می‌دانند؛ نمایشنامه‌ای که در آن سارتر گویی می‌پذیرد که عدالت در نتیجه‌ی نهایی، می‌تواند بر اخلاقِ در وسیله برتری یابد. این‌که دو متفکر هم‌عصر و هم‌سطح، از تحلیل شرایط مشابهی به نتایجی چنین متضاد رسیده‌اند، نشان می‌دهد که پاسخ قطعی و نهایی به این معمای اخلاقی وجود ندارد؛ نکته‌ای که به‌خوبی اختلاف عمیق فلسفی و سیاسی میان کامو و سارتر را نیز بازتاب می‌دهد.

از نظر ساختار دراماتیک، منتقدان به ماهیت کلاسیک و تقریباً ارسطویی این اثر اشاره کرده‌اند؛ نمایشنامه‌ای که با وجود بهره‌گیری از رویدادی تاریخی، به کاوش در تحول روان‌شناختی و اخلاقی شخصیت‌ها می‌پردازد. کامو خود در توصیف رویکردش گفته بود که تنها کوشیده آنچه را که واقعی بوده، باورپذیر جلوه دهد؛ عبارتی که یادآور اصول کلاسیک نمایش فرانسوی است. باوجود این، برخی منتقدان—از جمله در نقدهایی که به‌ویژه بر شخصیت کالیایف متمرکزند—بر این باورند که پایبندی او به محدودیت‌های اخلاقی، از او قهرمانی به معنای کامل تراژیک نمی‌سازد، و اثر گاه در مرز میان تراژدی مدرن و ملودرامی آموزنده در نوسان است. عده‌ای دیگر نیز این نمایشنامه را ورودی ساده‌تر و در دسترس‌تر به مضامین پیچیده‌تر انسان طاغی می‌دانند، اثری که همان پرسش‌ها را با اقتصادی در زبان و کنش دراماتیک مطرح می‌کند و احساسات مخاطب را نیز به‌طور مستقیم درگیر می‌سازد.

در نهایت، اهمیت ماندگار «عادلان» را می‌توان در توانایی آن برای طرح پرسشی همیشه‌زنده دانست: آیا کسی که علیه بی‌عدالتی طغیان می‌کند و مسئولیت برقراری عدالت را از طریق خشونت بر عهده می‌گیرد، خود را به همان اندازه‌ی ستمگرانی که علیه‌شان می‌جنگد، آلوده نمی‌کند؟ این پرسش، که کامو آن را با تجربه‌ی مستقیم خود در جنبش مقاومت فرانسه پیوند می‌زد، همچنان در بافت‌های سیاسی و اخلاقی معاصر—از جمله در تأملات درباره‌ی ماهیت تروریسم مدرن—طنین‌انداز است.