کتاب پی دی اف: THE GOD DELUSION, Richard Dawkins

اگر بخواهیم فقط یک نقد را به عنوان مهم‌ترین، جدی‌ترین و پذیرفته‌شده‌ترین ایراد به «پندار خدا» معرفی کنیم، آن نقد این است:

داوکینز قوی‌ترین و پیچیده‌ترین صورت‌های خداباوری فلسفی را نقد نمی‌کند، بلکه بیشتر با نسخه‌ای ساده، عامیانه و انسان‌وار از خدا درگیر می‌شود.

این ایراد را نه فقط الهی‌دانان، بلکه بسیاری از فیلسوفان سکولار نیز مطرح کرده‌اند. به بیان ساده، منتقدان می‌گویند داوکینز خدایی را نقد می‌کند که بسیاری از فیلسوفان دین اصلاً به آن باور ندارند.

برای مثال، در سنت فلسفی متفکرانی مانند توماس آکویناس، باروخ اسپینوزا، گئورگ ویلهلم فریدریش هگل یا حتی متفکران معاصر فلسفه دین، خدا موجودی بسیار قدرتمند در گوشه‌ای از جهان نیست؛ بلکه بنیاد هستی، شرط امکان وجود جهان یا واقعیت مطلق تلقی می‌شود. اما داوکینز غالباً خدا را مانند یک «طراح فوق‌العاده پیچیده» در نظر می‌گیرد و سپس می‌گوید:

«اگر جهان پیچیده نیاز به طراح دارد، خود آن طراح پیچیده‌تر است و بنابراین به توضیح بیشتری نیاز دارد.»

منتقدان پاسخ می‌دهند که این استدلال تنها زمانی معتبر است که خدا را یک موجود پیچیده درون جهان فرض کنیم، در حالی که الهیات فلسفی کلاسیک دقیقاً چنین تصوری را رد می‌کند.

فیلسوف بریتانیایی آلوین پلانتینگا این ایراد را به‌صراحت مطرح کرد و گفت داوکینز استدلال‌های فلسفی خداباوری را به شکل دقیق بازسازی نمی‌کند. همچنین چارلز تیلور و تری ایگلتون نیز معتقد بودند که کتاب با الهیات در سطحی بسیار ابتدایی مواجه می‌شود.

حتی فیلسوف خداناباور توماس نیگل که خود منتقد دین سنتی است، اشاره کرده بود که برخی از استدلال‌های داوکینز از نظر فلسفی به اندازه کافی عمیق نیستند.

به همین دلیل، رایج‌ترین ارزیابی دانشگاهی درباره کتاب این است که:

«پندار خدا» کتابی نیرومند در نقد بنیادگرایی دینی و دفاع از خداناباوری عمومی است، اما کتابی ضعیف‌تر در مقام نقد فلسفی خداباوری کلاسیک محسوب می‌شود.

در واقع، بسیاری از متخصصان فلسفه دین معتقدند داوکینز بیش از آنکه با آکویناس، هگل یا فیلسوفان معاصر دین مناظره کند، با برداشت‌های ساده و عامه‌فهم از خدا وارد جدال می‌شود. همین نکته مهم‌ترین و ماندگارترین نقدی است که تاکنون به این کتاب وارد شده است.