خاطرات مسکو

والتر بنیامین

ترجمه: یوسف نوری زاده

زندگی والتر بنیامین، منتقد ادبی و فیلسوف آلمانی–یهودی (۱۸۹۲–۱۹۴۰)، به‌راستی تمثیلی تمام‌عیار از سرنوشت اندیشه و ادبیات در قرن بیستم است. سیر پرپیچ‌وخم فکری او سرانجام با مرگِ خودخواسته‌اش در مرز فرانسه و اسپانیا، در حالی که از دست نازی‌ها می‌گریخت، به پایان رسید؛ اما پیش از آن، او سفری به اتحاد جماهیر شوروی انجام داده بود. گزارش خیره‌کننده‌ای که بنیامین از این سفر به‌جا گذاشته، در میان نوشته‌های او جایگاهی منحصربه‌فرد دارد، زیرا در آن با صراحتی بی‌رحمانه با انگیزه‌ها و وجدان خود درگیر می‌شود.

شاید مهم‌ترین دلیل این سفر، دلبستگی او به آسیا لاتسیس، بلشویک لتونیایی، بود که نخستین‌بار در سال ۱۹۲۴ در کاپری با او آشنا شده بود و در سراسر دهه‌های بیست و سی میلادی تأثیری مهم، هم فکری و هم اروتیک، بر زندگی بنیامین داشت. آسیا لاتسیس در مسکو زندگی می‌کرد و به‌سختی از راه روزنامه‌نگاری امرار معاش می‌نمود، و دفترچه خاطرات بنیامین، در یک سطح، روایت رابطه‌ای عاشقانه و مازوخیستی با این معشوق گریزان ـ و چندان همدلی‌برانگیز ـ است. در سطحی دیگر، این دفتر خاطرات داستان یک دلباختگی ناکام با انقلاب روسیه است؛ چرا که بنیامین نه‌تنها برای آشنایی مستقیم با جامعه شوروی به روسیه سفر کرده بود، بلکه می‌خواست در نهایت درباره پیوستن یا نپیوستن به حزب کمونیست تصمیم بگیرد. یادداشت‌های او معضل نویسنده‌ای را ترسیم می‌کند که مجذوب وعده‌های انقلاب شده، اما حاضر نیست چشم خود را بر کاستی‌های انسانی و نهادی آن ببندد.

دفتر خاطرات مسکو چیزی فراتر از ثبت تردیدهای ایدئولوژیک است؛ ارزش ادبی آن نیز چشمگیر است. بنیامین یکی از بزرگ‌ترین چهره‌پردازان شهریِ قرن بیستم به‌شمار می‌آید و تصویر او از مسکوی زمستان‌زده در کنار تصویرپردازی‌های درخشانش از برلین، ناپل، مارسی و پاریس جای می‌گیرد. برای دانشجویان و پژوهشگران این دوره خاص و حساس تاریخی، روایت شاهدانه بنیامین از مسکو اثری به‌غایت روشنگر و آموزنده است.