ایوان گنچارف

ترجمه: سروش حبیبی

کمتر رمانی را می‌توان یافت که مانند «ابلوموف» (Oblomov) اثر ایوان گنچاروف (Ivan Goncharov) چنین فضیلتی از محدودیت و سکون ساخته باشد.

این رمان که یکی از بی‌تحرک‌ترین شخصیت‌های تاریخ ادبیات را در مرکز خود دارد، یکی از بزرگ‌ترین رمان‌های تراژیک ـ کمیک و اثری تعیین‌کننده در روند تحول رمان روسی به شمار می‌آید.

چنان‌که پژوهشگر ادبی دیوید ماگارشاک (David Magarshack) می‌گوید:

«ابلوموف در میان شاهکارهای بزرگ قرن نوزدهم جایگاهی یگانه دارد. رمان بزرگ گنچاروف فاقد خشونت داستایفسکی، درخشش و فشردگی تورگنیف، و نیروی عظیم و یادمانی تولستوی است. با این حال، گنچاروف کاری انجام داد که هیچ‌یک از این نویسندگان بزرگ خلاق قادر به انجام آن نبودند: او زندگی یکنواخت و خسته‌کنندهٔ قهرمان خود ــ انسانی کاملاً بی‌اهمیت و بی‌جاذبه ــ را به یک تراژدی ـ کمدی بزرگ تبدیل کرد؛ و این کار را نه با ترفندهای معمول جعبه‌ابزار رمان‌نویس، بلکه از طریق انباشتی دقیق و صبورانه از جزئیاتی ظاهراً بی‌اهمیت، و با تحلیلی کاملاً بی‌طرفانه و در عین حال همدلانه از شخصیت قهرمانش انجام داد.»

از نظر ماگارشاک، «ابلوموف» آغازگر ظرفیت‌های واقع‌گرایانهٔ رمان روسی است.

برای منتقدان الکساندرا و سورِه لینشتاد (Alexandra and Sverre Lynstad)، «ابلوموف» نخستین رمان روسی است که می‌تواند ادعای جایگاه حماسی داشته باشد؛ «به سبب عظمت، پیچیدگی، ارتباط ملی، و کیفیت شاعرانه‌اش.»

آن‌ها استدلال می‌کنند:

«در مقایسه با گنچاروف، تورگنیف به نویسنده‌ای در حد داستان‌های کوتاه‌تر تبدیل می‌شود. و گرچه تولستوی در مقیاسی بسیار گسترده‌تر کار می‌کرد، رمان‌های او از نظر شاعرانه بودن، ضعیف‌تر هستند.»

این ستایشی بسیار بلندمرتبه است، به‌ویژه برای رمانی که در آن تقریباً هیچ اتفاقی رخ نمی‌دهد که شخصیت اصلی را از روی مبلش بلند کند.

نوآوری گنچاروف در این بود که رمان را به هسته‌ای اساسی از حقیقت‌های روان‌شناختی، اجتماعی و اخلاقی محدود کرد و از ویژگی‌های فردی و خاص قهرمان خود، شخصیتی آفرید که هم‌زمان نمایندهٔ ویژگی‌های طبقاتی، ملی و جهانی است.

ابلوموف، مانند رمان «گرسنگی» (Hunger) اثر کنوت هامسون (Knut Hamsun)، یکی از متون بزرگ پیشامدرنیستی است که تمرکز رمان را از جهان بیرونی به درون شخصیت اصلی منتقل می‌کند؛ یعنی به سوی امیال، رؤیاها و ترس‌های پنهان او.

این رمان در تشخیص و تحلیل تکه‌تکه‌شدن شخصیت، بیگانگی و آنتروپی (فرسایش و فروپاشی تدریجی) پینچونی، بسیاری از مضمون‌ها و فضاهای ادبیات مدرن را پیش‌بینی می‌کند؛ همان موضوعاتی که بعدها در آثار نویسندگانی بسیار متفاوت مانند کافکا و پروست ظاهر شدند.

جالب است اشاره شود که ساموئل بکت (Samuel Beckett) مدتی پیش از نوشتن شاهکار خود، «در انتظار گودو» (Waiting for Godot)، رمان «ابلوموف» را خوانده بود؛ اثری که خود شاهکاری دربارهٔ تعلیق، انتظار و بی‌حرکتی است. شاید بتوان نام یکی از شخصیت‌های نمایش بکت، یعنی ولادیمیر (Vladimir)، را نوعی ادای احترام به نویسندهٔ روس دانست.

بکت، که او را «ابلوموف ایرلندی» نامیده‌اند، نمایش انقلابی خود را با فروکاستن درام به انتظارِ وقوع چیزی شکل می‌دهد؛ یعنی تمام کنش نمایش در انتظار حادثه‌ای است که هرگز فرا نمی‌رسد.

گنچاروف نیز در «ابلوموف» همین کار را در قالب رمان انجام می‌دهد؛ رمانی دربارهٔ قهرمانی که، مانند بارتلبی (Bartleby) شخصیت معروف هرمان ملویل، ترجیح می‌دهد «انجام ندهد» (prefers not to) و به جهانی جایگزین و آرامش‌بخش پناه می‌برد؛ جهانی ساخته‌شده از خواب، ردا، و دمپایی‌های راحتی.