بابک خرم‌ دین

سعید نفیسی

طبری می گوید که بابک از تیره مزدک بود که به روزگار نشین‌روان بیرون آمده بود. ابن‌الندیم در کتاب الفهرست می‌نویسد: واقد بن عمرو تمیمی که اخبار بابک را گرد آورده است گفته است که پدرش مردی از مردم مداین و روغن‌فروش بود، به مرزهای آذربایجان رفت و در دهی که بلال‌آباد نام داشت از روستای میمد جای گرفت و روغن در آوندی بر پشت می‌گرفت و در دیه‌های روستای میمد می‌گشت، زنی اعور را دلباخته شده و این زن مادر بابک بود…

آغاز ظهور دین خرمیان معلوم نیست و مورخان درباره آنکه این کیش را بابک رواج داده یا پیش از آن هم بوده و وی بدان گرویده است، اختلاف‌نظر دارند. اما چیزی که در این میان مسلم است این است که پیش از بابک این کیش در میان بوده و بابک در ترویج آن کوشیده و آن را به منتهای قدرت و نیروی خود رسانده است.

از قراین پیداست که خرم‌دینی نامی عامی است برای پیروان دین تازه‌ای که در قرن دوم در ایران آشکار شده و شاید بازماندگان مزدکیان زمان ساسانیان را در دوره‌های اسلامی به این نام خوانده باشند که از روزگار ساسانیان در نواحی دورافتاده ایران و در کوهستان‌های مرکز و مغرب و شمال غربی ایران پنهانی می‌زیسته‌اند و در این زمان دین خود را آشکار کرده و شاید اصلاحاتی در روش مزدک کرده باشند و به همین جهت نام تازه‌ای برگزیده باشند.

بررسی‌های این کتاب درباره پیدایش، روایت‌های تاریخی متعدد، جغرافیای زیستی، جنگ های بابک، فرجام کار او، خاندان و نزدیکانش، بابک خرم‌دین در دیده خاورشناسان و نیز مهم‌ترین مراجع درباره بابک و خرم‌دینان است.