جیمز

ناشر: آموت

جلد: شومیز

قطع: رقعی

صفحات: ۳۴۰

رمان «جیمز» اثر پرسیوال اورت که در سال ۲۰۲۴ منتشر شد، یکی از درخشان‌ترین نمونه‌های بازخوانی ادبیات کلاسیک آمریکا به شمار می‌رود. این اثر بازنویسیِ رمان معروف «ماجراهای هاکلبری فین» نوشته‌ی مارک تواین است، اما اورت با جسارتی قابل توجه، زاویه‌ی روایت را از هاک فین به جیم، برده‌ای که در متن اصلی صرفاً شخصیتی فرعی و همراه ماجراجویی هاک بود، منتقل می‌کند. این جابه‌جاییِ ساده در نگاه اول، در عمل به بازسازی کامل معنا و پیام رمان تواین می‌انجامد.

نبوغ اصلی اورت در این نهفته است که او همان طرح داستانیِ آشنا، یعنی فرار جیم و هاک از رودخانه می‌سی‌سی‌پی، برخورد با کلاهبرداران دوک و دوفین، و سفر با کلک روی رودخانه را حفظ می‌کند، اما با روایتِ آن از درون ذهن جیمز، لایه‌های تازه‌ای از معنا آشکار می‌شوند که در نسخه‌ی تواین همواره پنهان مانده بودند. در رمان تواین، خواننده جیم را از دریچه‌ی نگاه هاک می‌بیند؛ شخصیتی خرافه‌پرست، ساده‌دل و از نظر فکری محدود. اما در «جیمز»، این تصویر به طور کامل واژگون می‌شود: جیمز در واقع مردی باهوش و تحصیل‌کرده است که مخفیانه در کتابخانه‌ی اربابش کتاب خوانده و حتی در ذهن خود با فیلسوفانی چون ولتر و روسو به گفت‌وگو می‌نشیند. آنچه در متن تواین گویشی ساده‌لوحانه و نشانه‌ی کم‌هوشی به نظر می‌رسید، در واقع نقابی آگاهانه بوده که جیمز و دیگر بردگان برای بقا بر چهره زده‌اند تا انتظارات سفیدپوستان را برآورده کرده و از خطر در امان بمانند.

همین کشفِ دوزبانگیِ جیمز، شاید مهم‌ترین ابداع روایی اورت باشد: بردگان در حضور سفیدپوستان عمداً به همان لهجه‌ی «سیاه‌پوستان نادان» که تواین در متن اصلی نوشته صحبت می‌کنند، اما میان خودشان به انگلیسی فصیح و پیچیده گفت‌وگو می‌کنند. این ترفند روایی نشان می‌دهد که آنچه در رمان تواین به عنوان گویش طبیعی برده‌ها ارائه شده، در واقع یک اجرا برای بقا بوده، نه بازتاب واقعیِ هوش یا شخصیت آنان؛ و به این ترتیب کل پویایی قدرت میان هاک و جیم در متن اصلی زیر سؤال می‌رود.

تفاوت دیگر میان دو اثر در انگیزه و عاملیت شخصیت‌هاست. در حالی که در رمان تواین، جیم عمدتاً شخصیتی منفعل و وابسته به هاک برای نجات به نظر می‌رسد، در «جیمز» انگیزه‌ی اصلی قهرمان داستان نه فقط آزادی شخصی، بلکه بازگرداندن خانواده و به ویژه محافظت از دخترش است؛ این امر به او عمق عاطفی و عاملیتی می‌بخشد که در نسخه‌ی اصلی غایب بود. همچنین صحنه‌های مشترک میان دو رمان، از نگاه جیمز بار معنایی کاملاً متفاوتی می‌یابند؛ آنچه در روایت هاک کمدی یا ماجراجویانه جلوه می‌کرد، از منظر جیمز اغلب تهدیدآمیز و حتی مرگبار است.

سرانجام، پایان‌بندیِ «جیمز» نیز اساساً با پایان رمان تواین متفاوت است. بدون آنکه جزئیات داستان لو برود، باید گفت اوروت به جیمز قدرت و عاملیتی برای تعیین سرنوشت خویش می‌بخشد که در نسخه‌ی تواین وجود نداشت؛ به این ترتیب رمان از یک ماجراجویی کودکانه به روایتی عمیق درباره‌ی هویت، مقاومت، و پرسش از اینکه چه کسی حق روایت‌گری تاریخ را دارد، فراتر می‌رود. این رمان به پاس همین بازخوانی جسورانه، جوایز متعددی از جمله جایزه ملی کتاب آمریکا را در سال ۲۰۲۴ از آن خود کرد و به یکی از مهم‌ترین آثار ادبی معاصر آمریکا در حوزه‌ی نژاد و برده‌داری بدل شد.