خاطرات سردار اسعد بختیاری
تومان 1,250,000
به کوشش: ایرج افشار
فتح تهران در تیرماه ۱۲۸۸ خورشیدی نقطهٔ پایانی بر دوره‌ای کوتاه اما خشن از تاریخ مشروطه ایران بود که به «استبداد صغیر» محمدعلی‌شاه قاجار شناخته می‌شود. این رویداد نه حاصل قیام ناگهانی یک گروه خاص، بلکه نتیجهٔ فرسایشی از مقاومت‌های پی‌درپی، هم‌گرایی نیروهای پراکنده مشروطه‌خواه و شکل‌گیری اراده‌ای ملی برای پایان دادن به حکومت استبدادی شاه بود. پس از به توپ بستن مجلس در سال ۱۲۸۷، مشروطه عملاً سرکوب شد، اما در لایه‌های اجتماعی و جغرافیایی مختلف کشور زنده ماند و سرانجام در قالب یک حرکت نظامی ـ سیاسی هماهنگ به فتح پایتخت انجامید.
نیروی اصلی نظامی که امکان عملی فتح تهران را فراهم کرد، نیروهای بختیاری بودند که از جنوب و غرب کشور به‌سوی پایتخت حرکت کردند. این نیروها به رهبری سردار اسعد بختیاری و نجفقلی‌خان صمصام‌السلطنه، پس از تسلط بر اصفهان و تأمین مسیر حرکت، از قم گذشتند و به تهران رسیدند. سازمان‌یافتگی، تجربهٔ جنگی و انسجام ایلی این نیروها نقش تعیین‌کننده‌ای در شکست قوای دولتی و فروپاشی قدرت نظامی محمدعلی‌شاه داشت. هم‌زمان با آنان، نیروهای مشروطه‌خواه گیلان و مجاهدان قفقازی به فرماندهی محمدولی‌خان تنکابنی از شمال کشور به‌سوی تهران حرکت کردند و با ایجاد فشار نظامی از جبهه‌ای دیگر، حلقهٔ محاصره سیاسی و نظامی پایتخت را کامل ساختند.
در داخل تهران نیز زمینه برای سقوط استبداد از پیش فراهم شده بود. شبکه‌ای از مجاهدان شهری، روشنفکران، بازرگانان و روحانیان مشروطه‌خواه با تضعیف قوای دولتی و همکاری با نیروهای مهاجم، به تسریع سقوط حکومت کمک کردند. با ورود نیروهای مشروطه‌خواه به شهر، محمدعلی‌شاه که دیگر امکان مقاومت نداشت، به سفارت روسیه پناه برد و عملاً قدرت را از دست داد. اندکی بعد، مجلس عالی مشروطه او را از سلطنت خلع کرد و احمدشاه خردسال به‌عنوان شاه مشروطه به تخت نشست.
در این میان، نقش ستارخان و باقرخان، هرچند در فتح مستقیم تهران حضور نداشتند، از نظر تاریخی و سیاسی کم‌اهمیت‌تر از نیروهای فاتح نبود. این دو سردار ملی در تبریز، در اوج استبداد صغیر، رهبری مقاومتی جانانه را بر عهده داشتند که مانع تثبیت کامل حکومت محمدعلی‌شاه شد. تبریز ماه‌ها در محاصره، قحطی و فشار نظامی ایستادگی کرد و همین ایستادگی، مشروطه را به‌عنوان یک آرمان زنده در ذهن جامعه ایرانی حفظ کرد. اگر مقاومت تبریز درهم می‌شکست، نه اراده‌ای ملی برای مقابله باقی می‌ماند و نه زمینه‌ای برای بسیج نیروهای بختیاری و گیلانی فراهم می‌شد.
از این رو، فتح تهران را باید نتیجهٔ پیوند دو سطح متفاوت از مبارزه دانست: مقاومت قهرمانانه و فرسایشی در تبریز که مشروعیت استبداد را فرسود، و اقدام نظامی سازمان‌یافته نیروهای بختیاری و گیلان که ضربهٔ نهایی را وارد کرد. پیروزی مشروطه نه با شمشیر تنها به‌دست آمد و نه با ایستادگی صرف، بلکه از هم‌نشینی این دو امکان تاریخی زاده شد. فتح تهران در نهایت نشان داد که جنبش مشروطه، برخلاف تصور ساده‌انگارانه، جنبشی چندمرکزی، پیچیده و متکی بر همبستگی نیروهای متنوع اجتماعی و جغرافیایی ایران بود.
انتشارات اساطیر
چاپ ۱۳۷۲
جلد گالینگور
قطع وزیری
۳۰۰ صفحه + مصور
کمیاب – کیفیت عالی
پس از فتح تهران و سقوط استبداد صغیر، جشن پیروزی مشروطه‌خواهان در پایتخت بیش از آن‌که نوید تحقق آرمان‌های آزادی‌خواهانه باشد، آغازگر فصل تازه‌ای از تناقض، رقابت و حذف قهرمانان مردمی شد. در این فضا، سرنوشت باقرخان و ستارخان ــ دو نماد اصلی مقاومت تبریز ــ به‌گونه‌ای رقم خورد که فاصلهٔ عمیق میان آرمان‌های انقلاب مشروطه و واقعیت قدرت سیاسی نوپا را آشکار ساخت.
ستارخان و باقرخان با دعوت رسمی دولت مشروطه و استقبال گستردهٔ مردم وارد تهران شدند. حضور آنان برای افکار عمومی یادآور روزهای سخت مقاومت، گرسنگی و پایداری تبریز بود و مردم آنان را قهرمانان حقیقی مشروطه می‌دانستند. اما همین محبوبیت مردمی به‌سرعت به عاملی نگران‌کننده برای دولت مرکزی، نیروهای فاتح تهران و به‌ویژه سیاستمداران وابسته به مجلس دوم تبدیل شد. دولت نوپا که در پی تثبیت قدرت، انحصار زور مشروع و تشکیل ارتشی منظم بود، وجود نیروهای مسلح مستقل را تهدیدی جدی برای اقتدار خود تلقی می‌کرد.
به بهانهٔ «خلع سلاح مجاهدان»، تصمیم گرفته شد همهٔ نیروهای مسلح غیر دولتی سلاح‌های خود را تحویل دهند. این سیاست در ظاهر برای برقراری نظم و امنیت بود، اما در عمل به‌گونه‌ای اجرا شد که بیش از همه متوجه مجاهدان تبریزی شد. ستارخان که سلاح را نه ابزار قدرت‌طلبی، بلکه تضمین امنیت خود و یارانش می‌دانست، در برابر خلع سلاح کامل مقاومت کرد. او بیم آن داشت که پس از تحویل سلاح، جان مجاهدان در معرض انتقام‌جویی سیاسی و توطئه قرار گیرد؛ نگرانی‌ای که بی‌پایه هم نبود.
در مرداد ۱۲۸۹ خورشیدی، نیروهای دولتی به فرمان یپرم‌خان، رئیس نظمیه، به محل استقرار ستارخان و باقرخان در پارک اتابک یورش بردند. این درگیری که به‌طرزی تلخ و نمادین میان مشروطه‌خواهان دیروز رخ داد، به زخمی شدن شدید ستارخان انجامید؛ زخمی که هرگز بهبود نیافت و او را تا پایان عمر خانه‌نشین کرد. باقرخان نیز پس از این واقعه عملاً از صحنهٔ سیاسی کنار گذاشته شد و نفوذ و نقش پیشین خود را از دست داد.
علت این سرنوشت را باید در هراس دولت مشروطه از قدرت مردمی و مستقل این دو سردار جست‌وجو کرد. ستارخان و باقرخان نمایندگان مشروطهٔ اجتماعی و مردمی بودند، در حالی که دولت پس از فتح تهران بیش از آن‌که در پی تحقق عدالت اجتماعی باشد، به تثبیت قدرت سیاسی، سازش با نیروهای داخلی و خارجی و مهار عناصر کنترل‌ناپذیر می‌اندیشید. محبوبیت ستارخان در میان مردم، ساده‌زیستی و استقلال رأی او، با منطق سیاست‌ورزی نخبگان جدید هم‌خوان نبود.
به این ترتیب، جشن پیروزی فتح تهران برای ستارخان و باقرخان به نقطهٔ افول انجامید. آنان که با ایستادگی در تبریز جان مشروطه را زنده نگه داشته بودند، در تهران قربانی همان نظامی شدند که برای برپایی‌اش جنگیده بودند. سرنوشت آنان نمادی از یکی از تراژدی‌های بنیادین تاریخ مشروطه ایران است: حذف قهرمانان مردمی به دست ساختار قدرتی که خود به نام آزادی برپا شده بود.
| وزن | 600 گرم |
|---|
نقد و بررسی‌ها
هنوز بررسی‌ای ثبت نشده است.