خواب گردها 💯

هرمان بروخ

ترجمه: علی اصغر حداد

از میان همهٔ استادان بزرگ و تجربه‌گرای مدرنیسم اروپایی، هرمان بروخ (Hermann Broch) شاید غیرمنتظره‌ترین و کم‌شناخته‌شده‌ترینِ آنان باشد. او نوشتن را در سن ۴۵ سالگی آغاز کرد؛ پس از آنکه بیست سال از زندگی حرفه‌ای خود را در تجارت خانوادگی نساجی گذرانده بود.

بروخ از نظر فکری به مطالعهٔ فلسفه گرایش داشت و تنها به دلیل این‌که احساس می‌کرد پوزیتیویسم منطقی که در آن زمان بر مکتب وین حاکم بود، بررسی مسائل متافیزیکی را کنار گذاشته است، به ادبیات روی آورد. او به این باور رسیده بود که رمان بهترین وسیله برای انجام این کاوش متافیزیکی است.

هانا آرنت (Hannah Arendt) او را «نویسنده‌ای برخلاف میل خود» (a writer malgré lui) توصیف کرده است؛ زیرا بروخ مفهوم «هنر برای هنر» را رد می‌کرد و حتی «وسوسهٔ داستان‌گویی» خود را نیز کم‌ارزش می‌شمرد و در برابر آن، از نوعی «هنر اخلاقی» دفاع می‌کرد؛ هنری که از نظر او رسالت ادبیات را در «حرکت به سوی شناختی می‌دانست که کلیت جهان را دربر می‌گیرد».

نخستین اثر مهم او سه‌گانهٔ «خوابگردها» (Die Schlafwandler) است که در سال‌های ۱۹۳۱ تا ۱۹۳۲ نوشته شد و در سال ۱۹۳۲ با عنوان «خوابگردها (The Sleepwalkers)» به انگلیسی ترجمه شد. این اثر یکی از جاه‌طلبانه‌ترین و نوآورانه‌ترین رمان‌های فکری قرن بیستم است؛ رمانی که می‌توان آن را با دیگر متون بزرگ، ترکیبی و دانشنامه‌ای مدرنیسم مقایسه کرد؛ آثاری مانند «اولیس» اثر جیمز جویس، «در جست‌وجوی زمان از دست‌رفته» اثر مارسل پروست، «کوه جادو» اثر توماس مان، «مرد بی‌خاصیت» اثر روبرت موزیل، «سه‌گانهٔ ایالات متحده آمریکا» اثر جان دوس پاسوس، و «برلین الکساندرپلاتس» اثر آلفرد دوبلین.

به گفتهٔ منتقد ادبی تئودور زیولکوفسکی (Theodore Ziolkowski)، این اثر «نخستین تلاش برای خلق یک رمان “معرفت‌شناختی” بود، در مقابل رمان روان‌شناختی‌ای که در آن زمان رایج و محبوب بود.»

بروخ در این اثر قصد داشت به جای توقف در سطح انگیزه‌های روان‌شناختی، به عمق بیشتری نفوذ کند؛ یعنی «از انگیزه‌های روان‌شناختی به عقب‌تر برگردد و به نگرش‌های بنیادی معرفت‌شناختی، و نیز به منطق واقعی و امکان‌پذیری نظام‌های ارزشی برسد.»

«خوابگردها» با بلندپروازی تلاش می‌کند چیزی کمتر از یک روایت جامع دربارهٔ نیروهای فکری و اخلاقی آلمان ارائه دهد؛ نیروهایی که سرانجام به جنگ جهانی اول انجامیدند. این رمان همچنین می‌کوشد الگوهای متافیزیکی زیربنایی عصر مدرن را تشخیص دهد و تحلیل کند.

اگرچه پیچیدگی فکری و نوآوری سبکی این اثر در ابتدا باعث شد نتواند مخاطبان عام گسترده‌ای پیدا کند، اما نویسندگان هم‌عصر آن بلافاصله ارزشش را دریافتند. توماس مان آن را «سرشار از غنای فکری و تحریک‌کنندهٔ اندیشه» توصیف کرد؛ هرمان هسه نیز «خوابگردها» را در شمار بزرگ‌ترین آثار داستانی معاصر قرار داد.

در ترجمهٔ انگلیسی، «خوابگردها» توجه و احترام نویسندگانی چون تی. اس. الیوت، استفن اسپندر، تورنتون وایلدر و آلدوس هاکسلی را برانگیخت. هاکسلی دربارهٔ آن نوشت:

«من این سه‌گانه را با تحسینی روزافزون خواندم. این اثر حاصل ذهنی با قدرت و عمقی خارق‌العاده است و در عین حال از ظرافت و حساسیتی کم‌نظیر برخوردار است؛ اثری از یک فیلسوف که هم‌زمان هنرمندی با پالایش و خلوصی استثنایی نیز هست.

این کتاب دشوار است و از خواننده مطالبات بزرگی دارد؛ چیزی کمتر از تمام ذهن او، در بالاترین سطح تمرکز و توجه. این کتاب به هیچ‌وجه اثری برای تاجران خسته و ذهن‌های فرسوده نیست! اما با این همه امیدوارم که به‌طور گسترده خوانده شود، زیرا آشکارا اثری با اهمیت درجه‌اول است.»

شناخت گسترده‌تر از عظمت ادبی بروخ تنها پس از مرگ او در سال ۱۹۵۱ آغاز شد؛ زمانی که جایگاه «خوابگردها» به‌عنوان یکی از رمان‌های شاخص و ماندگار قرن بیستم تثبیت شد.