در چشم شیطان

جونیچیرو تانیزاکی

ترجمه: محمود گودرزی

رمان کوتاه «در چشم شیطان» اثر جونیچیرو تانیزاکی از جمله آثار اولیهٔ اوست که به‌روشنی بسیاری از دغدغه‌ها و وسواس‌های فکری نویسنده را آشکار می‌کند؛ دغدغه‌هایی که بعدها در آثار پخته‌ترش به شکلی عمیق‌تر ادامه می‌یابند. این اثر کوتاه اما پرتنش، با تمرکز بر وسواس، چشم‌چرانی، میل و تاریکی نهفته در شهر مدرن، تصویری ناآرام‌کننده از روان انسان و چهرهٔ پنهان توکیوی اوایل قرن بیستم ارائه می‌دهد.

داستان از زاویهٔ دید تاکاهاشی، نویسنده‌ای خسته و نیمه‌بی‌اعتنا، آغاز می‌شود که تماس تلفنیِ دوست قدیمی‌اش سونومورا او را وارد ماجرایی غیرعادی می‌کند. سونومورا شخصیتی مرزی میان نبوغ و جنون دارد؛ فردی که خود را کارآگاهی آماتور می‌پندارد و ادعا می‌کند با الهام از داستانی مشهور در ادبیات جنایی، زمان و مکان قتلی قریب‌الوقوع را کشف کرده است. تانیزاکی در اینجا از عناصر داستان جنایی بهره می‌گیرد، اما آن‌ها را به ابزاری برای کاوش روان‌شناختی بدل می‌کند، نه صرفاً حل یک معما.

یکی از مضامین مرکزی این رمان کوتاه، چشم‌چرانی و میل به دیدن امر ممنوع است. صحنهٔ کلیدی داستان، جایی که دو شخصیت از خلال سوراخ‌های ریز در چوب به تماشای جنایتی هولناک می‌نشینند، صرفاً یک تمهید روایی نیست، بلکه استعاره‌ای از وضعیت انسان مدرن است: انسانی که به‌جای کنش مستقیم، به نظاره‌گری پنهانی، لذت‌آلود و در عین حال شرم‌آور بسنده می‌کند. تانیزاکی نشان می‌دهد که دیدن، خود می‌تواند شکلی از مشارکت در خشونت و شر باشد.

فضای شهری توکیو در این اثر نقشی تعیین‌کننده دارد. شهر نه پس‌زمینه‌ای خنثی، بلکه موجودی زنده و فاسد تصویر می‌شود که امکان پنهان‌شدن، نظارت مخفیانه و انحراف اخلاقی را فراهم می‌کند. محله‌های تاریک، فضاهای بسته و حتی روشنایی روز ــ که برخلاف انتظار محل وقوع «شیطان‌ها»ست ــ همگی به وارونه‌سازی دوگانهٔ سنتی نور و خیر در برابر تاریکی و شر می‌انجامد. در جهان تانیزاکی، شر می‌تواند درست در روشنای روز رخ دهد.

از نظر سبکی، رمان کوتاه با زبانی موجز اما سرشار از تنش نوشته شده است. ریتم روایت آهسته و خزنده است و به‌تدریج حس تعلیق و اضطراب را تشدید می‌کند. عناصر اروتیک به شکلی ظریف اما ناآرام‌کننده در متن حضور دارند؛ عناصری که نه برای تحریک صرف، بلکه برای نشان دادن پیوند تنگاتنگ میل، قدرت و ویرانگری به کار گرفته شده‌اند. این پیوند بعدها به یکی از ویژگی‌های شاخص سبک تانیزاکی بدل می‌شود.

می‌توان این اثر را آزمایشگاهی دانست که تانیزاکی در آن مضامین کلیدی کارنامهٔ ادبی خود را می‌آزماید: شیفتگی بیمارگونه، زیبایی آلوده به خشونت، و کشش متناقض میان عقل و جنون. اگرچه این رمان کوتاه از نظر حجم کوتاه است، اما از حیث اهمیت جایگاهی اساسی در فهم سیر فکری نویسنده دارد، زیرا نشان می‌دهد تانیزاکی از همان آغاز به تاریک‌ترین لایه‌های روان انسان و تناقض‌های اخلاقی زندگی مدرن علاقه‌مند بوده است.

در جمع‌بندی، «در چشم شیطان» اثری است که با تلفیق تعلیق جنایی، واکاوی روان انسان و نقد مدرنیتهٔ شهری، تجربه‌ای ناآرام‌کننده و تأمل‌برانگیز برای خواننده فراهم می‌کند. این رمان کوتاه نه‌تنها نمونه‌ای درخشان از آثار اولیهٔ تانیزاکی است، بلکه مقدمه‌ای ضروری برای درک جهان داستانی نویسنده‌ای به‌شمار می‌آید که همواره مرز میان زیبایی و تباهی را به چالش کشیده است.