فلسفه فیزیک

ماکس پلانک

ترجمه: محمدرضا توکلی صابری

ماکس کارل ارنست لودویگ پلانک، فیزیکدان آلمانی، یکی از بنیان‌گذاران فیزیک نوین بود که به‌عنوان پدر نظریه کوانتوم شناخته می‌شود.

او در ۲۳ آوریل ۱۸۵۸ در کیل آلمان به دنیا آمد و در ۴ اکتبر ۱۹۴۷ در گوتینگن آلمان درگذشت. تحصیلات خود را در دانشگاه مونیخ و برلین گذراند و زیر نظر فیزیکدانانی چون هرمان فون هلمهولتز تحصیل کرد.

مهم‌ترین دستاورد پلانک، حل معمای معروف به «فاجعه فرابنفش» (Ultraviolet Catastrophe) بود؛ مسئله‌ای در فیزیک کلاسیک که نمی‌توانست طیف تابش جسم سیاه (Black-body radiation) را به‌درستی توضیح دهد. در سال ۱۹۰۰، پلانک فرضیه‌ای انقلابی مطرح کرد: انرژی به‌صورت پیوسته منتقل نمی‌شود، بلکه در بسته‌های مجزا و گسسته به نام کوانتوم (Quantum) تبادل می‌شود. رابطه معروف او E = hν است، که در آن E انرژی، h ثابت پلانک (Planck’s constant)، و ν فرکانس تابش است. این فرضیه، که در ابتدا صرفاً ابزاری ریاضی برای حل یک مسئله به نظر می‌رسید، بعدها توسط دانشمندانی چون آلبرت اینشتین (در توضیح اثر فوتوالکتریک) و نیلز بور (در مدل اتمی) بسط داده شد و پایه‌گذار مکانیک کوانتومی گردید.

پلانک در سال ۱۹۱۸ جایزه نوبل فیزیک را به‌پاس کشف کوانتوم انرژی دریافت کرد. ثابت پلانک (h) که یکی از بنیادی‌ترین ثابت‌های فیزیک است، به نام او نامگذاری شده است. همچنین مؤسسه معتبر ماکس پلانک (Max Planck Society) در آلمان، که یکی از برجسته‌ترین مراکز پژوهشی جهان است، به افتخار او نام‌گذاری شده است.

زندگی پلانک با تراژدی‌های شخصی متعددی همراه بود. او همسر اول و دو دخترش را در سنین جوانی از دست داد. پسرش اروین پلانک به دلیل مشارکت در طرح ترور هیتلر در ۲۰ ژوئیه ۱۹۴۴ توسط رژیم نازی اعدام شد. با وجود مخالفت با ایدئولوژی نازی، پلانک تا مدتی در آلمان ماند تا از علم و دانشگاه‌های آلمانی محافظت کند، اما در نهایت قدرت چندانی برای مقابله با سیاست‌های نازی‌ها نداشت.

پلانک نه‌تنها با کشف خود مسیر فیزیک قرن بیستم را دگرگون کرد، بلکه به‌عنوان یک شخصیت اخلاقی و علمی برجسته، الهام‌بخش نسل‌های بعدی دانشمندان از جمله اینشتین که او را بسیار تحسین می‌کرد، بود. جمله معروفی از او نقل می‌شود که می‌گوید حقیقت علمی جدید معمولاً از طریق متقاعدکردن مخالفانش پیروز نمی‌شود، بلکه چون مخالفانش سرانجام از دنیا می‌روند و نسل جدیدی که با آن حقیقت آشناست، جای آن‌ها را می‌گیرد.