فیلسوف ری، محمدبن زکریای رازی

نشر نی

جلد شومیز

قطع وزیری

۵۳۸ صفحه

کمیاب – کیفیت سالم و تمیز

مناظره‌ای تحلیلی، خیالی اما وفادار به زمینهٔ تاریخی و فکری میان محمد بن زکریای رازی (فیلسوف و پزشک عقل‌گرا) و ابوحاتم رازی (متکلم اسماعیلی و مدافع وحی و نبوت) ارائه می‌شود. این مناظره بر محور اختلاف اصلی آن‌ها شکل گرفته است: عقل در برابر وحی، فلسفه در برابر کلام، و انسان در برابر اقتدار دینی.

رازی و ابوحاتم در مجلسی علمی در ری گرد آمده‌اند. شاگردان و اهل بحث حاضرند. گفت‌وگو با پرسشی از ابوحاتم آغاز می‌شود.

ابوحاتم رازی:
تو عقل را یگانه معیار حقیقت می‌دانی و پیامبران را زائد می‌شماری. بگو چگونه عقل ناقص و متفاوت آدمیان می‌تواند آنان را به سعادت و حقیقت رهنمون شود، بی‌آنکه نیازمند وحی الهی باشند؟

محمد بن زکریای رازی:
من عقل را موهبتی همگانی می‌دانم که خدا ـ اگر خدایی باشد ـ آن را در نهاد انسان نهاده است. اگر عقل کفایت نکند، چگونه می‌توان صدق پیامبری را تشخیص داد؟ پذیرش نبوت خود نیازمند داوری عقل است. پس عقل بر وحی مقدم است، نه تابع آن.

ابوحاتم:
اما عقل‌ها متفاوت‌اند؛ یکی به نتیجه‌ای می‌رسد و دیگری به خلاف آن. این تفرقه، خود دلیل نیاز به پیامبری معصوم است که حقیقت را یک‌سره و بی‌خطا بیان کند.

رازی:
اختلاف عقل‌ها از به‌کارنبستن درست عقل ناشی می‌شود، نه از خود عقل. اگر پیامبران حقیقتی واحد آورده‌اند، چرا این‌همه اختلاف در ادیان، شرایع و احکام پدید آمده است؟ آیا این اختلاف‌ها از جانب خداست یا از بشر؟

ابوحاتم:
اختلاف از سوءفهم مردمان است، نه از وحی. حقیقت واحد است، اما عقل بشری گرفتار هوا، جهل و خودبینی است. وحی برای هدایت همین عقلِ لغزنده نازل شده است.

رازی:
اگر عقل چنین ناتوان است، چگونه می‌تواند وحی راستین را از دروغین تمیز دهد؟ مدعیان نبوت کم نبوده‌اند. تو خود با عقل، پیامبر را می‌پذیری یا صرفاً به تقلید از گذشتگان؟

ابوحاتم (با تندی):
من به زنجیرهٔ هدایت الهی ایمان دارم، نه به عقل سرکش. عقل اگر مهار نشود، انسان را به انکار خدا و اخلاق می‌کشاند.

رازی:
برعکس، من می‌گویم اخلاق بر عقل استوار است، نه بر ترس از وحی. انسانی که نیکی می‌کند چون فهمیده نیکی نیک است، شریف‌تر از کسی است که از بیم عذاب یا امید پاداش فرمان می‌برد.

ابوحاتم:
این سخن تو، اخلاق را نسبی و سلیقه‌ای می‌کند. وحی است که خیر و شر را تعیین می‌کند.

رازی:
اگر خیر و شر فقط به فرمان وابسته باشد، پس پیش از وحی، انسان‌ها هیچ اخلاقی نداشتند؟ من عدالت، شفقت و راست‌گویی را اموری عقلی و انسانی می‌دانم، نه دستوری و آسمانی.

ابوحاتم:
تو با این سخن، تاریخ انبیا را انکار می‌کنی و جامعه را بی‌مرجع می‌گذاری. بدون شریعت، هرج‌ومرج پدید می‌آید.

رازی:
اتفاقاً بیشترین خون‌ریزی‌ها به نام شریعت رخ داده است. هر فرقه‌ای خود را بر حق دانسته و دیگری را باطل. عقل می‌کوشد داوری کند، شریعت می‌خواهد اطاعت کند.

سکوتی کوتاه مجلس را فرا می‌گیرد.

ابوحاتم (آرام‌تر):
تو از فساد دینداران می‌گویی، نه از حقیقت دین. آیا می‌توان به‌سبب بدی پیروان، اصل هدایت الهی را انکار کرد؟

رازی:
من اصل هدایت را انکار نمی‌کنم؛ من می‌گویم هدایت در خود انسان است. عقل، تجربه و شفقت. اگر خدایی حکیم باشد، چرا انسان را به پیامبری محتاج کند که خود مایهٔ اختلاف، تعصب و خشونت شود؟

ابوحاتم:
و اگر عقل کافی بود، چرا بشر این‌همه خطا کرده است؟

رازی:
زیرا عقل را سرکوب کرده‌اند؛ به نام وحی، به نام اقتدار، به نام ترس.