نويسنده: رجينالد جان هالينگ ديل

ترجم: عبدالحسين آذرنگ

اتین ژیلسون

ترجمه: رضا گندمی نصرآبادی

مولف: ناصر مناف

نویسنده: آدريان باردون

مترجم: حسن اميرى‌آرا

یادداشت نویسنده بر ترجمۀ فارسی:

طبیعتِ زمان و تغییرْ طى هزاران سال از جمله موضوعات اصلی مورد توجه فلاسفه بوده است. فلاسفۀ متقدم یونان، همچون پارمنیدس و زنون الئایی، به طبیعتِ به‎ظاهر متناقض‎نمایِ تغییر به دیدۀ شک می‎نگریسته‌اند: برای آنکه چیزی تغییر کند باید هم یک چیز باشد و هم چیزی دیگر؛ برای آنکه چیزی خلق شود باید هم باشد و هم نباشد.

فلاسفۀ مسیحی، همچون آگوستین اهل هیپو، و فلاسفۀ مسلمان، همچون غزالی، مسئلۀ گذر زمانی را در پیوند با مسئلۀ ابدیت دنبال مى‌کردند.

این مطالعات به‌وضوح در تلقی کانت از علّیت، معرفت و استدلال کلامی-جهان‎‌شناختی اثرگذار بود. کانت شیوۀ تازه‎ای از تفکر دربارۀ ایدئالیسم زمانی تأسیس کرد؛ هم‌زمان با اعتراضاتی که به تلقی واقع‌گرایانه نیوتن از مکان و زمان داشت، از رویکرد نیوتن به علم طبیعی دفاع مى‌کرد.

توجه به فلسفۀ زمان در قرن بیستم شتاب گرفت، چرا که تحولات جدید در فیزیک و علوم شناختی منجر به ابداعاتی در پدیدارشناسی، متافیزیک و منطق زمان شد. تحولاتی که در نظریۀ نسبیت و فیزیک کوانتومی پدید آمده بود منجر به تلقی‌هایى بسیار باریک‌بینانه‎تر از مسائل بغرنج قدیمیِ مربوط به زمان در میان فیلسوفان شد.

امروزه در فلسفۀ دانشگاهى هیچ حوزه‏ای پویاتر از فلسفۀ زمان نیست. انجمن‎های فعال بسیاری در جهان به این حوزه اختصاص دارد، که اگر بخواهیم نام برخی از آنها را ذکر کنیم باید به «انجمن فلسفۀ زمان» در آمریکای شمالی، «مرکز زمان» در استرالیا، و «مرکز فلسفۀ زمان» در ایتالیا اشاره کرد.

مسئلۀ عمده در فلسفۀ زمانِ معاصر چگونگی آشتی دادن زمان آن‌گونه که در تجربه متجلی مى‌شود (در قالب گذرِ رویدادها و تغییر دینامیک در تجربه) با زمان آن‌گونه که در علم به ما معرفى مى‌شود (فیزیک مدرن زمان را به‌عنوان ترتیب استاتیک رویدادها، بدون گذشته، حال، یا آینده‌اى ذاتی، توصیف می‎کند) است. دیگر مسائل مربوط عبارت‌اند از سازگاری اختیار با تلقی علمی از زمان، دلیلِ جهت‏مندی ظاهری زمان و ارتباط میان علیت و زمان.

برای نگارنده مایۀ افتخار است که شاهد ترجمۀ کتابش به زبان فارسی، این زبان ممتاز فیلسوفان و شاعران، است. در گاه‎شمارى که فرهنگ فلسفی آکسفورد اخیراً از زمان زیست فیلسوفان منتشر کرده، نام زرتشت به‌عنوان نخستین فیلسوف ذکر شده است. فلسفۀ یونان باستان بسیار متأثر از سنت زرتشتی بوده است، درست همان‌گونه که تحولات فلسفى اروپا در قرون وسطی به‎شدت مرهون فیلسوفان مسلمان-ایرانی متأخری مانند ابن‌سینا و غزالی بوده است.
ایران جامعۀ فلسفی فعال و شناخته‌شده‌ای دارد. امیدوارم در آینده شاهد تعاملات علمی بیشتری میان دانشگاهیان ایران و همتایان‌شان در دیگر نقاط جهان باشیم.

آدریان باردون

استاد فلسفه در دانشگاه ویک فورس

رنه دکارت

ترجمه: دکتر احمد احمدی

کتاب «تأملات در فلسفه‌ی اولی» نوشته‌ی رنه دکارت، یکی از نخستین متون فلسفه‌ی مدرن اولیه است که تا کنون اهمیت و تأثیر خود را کماکان حفظ کرده است. این اثر که نخستین‌بار در سال ۱۶۴۱ منتشر شد، نقطه‌ی آغاز پروژه‌ی دکارتی برای بنیان‌گذاری دانشی یقینی و استوار است؛ دانشی که هیچ شک و تردیدی نتواند آن را متزلزل کند. دکارت در قالب شش «تأمل» مسیر اندیشه‌ای را می‌پیماید که از شک رادیکال آغاز می‌شود و به اثبات وجود خدا و نفس انسانی به عنوان جوهر اندیشنده می‌انجامد. کتاب با دعوت به تعلیق همه‌ی باورهای پیشین آغاز می‌شود. دکارت می‌نویسد که بسیاری از چیزهایی که تاکنون یقین می‌پنداشته، ممکن است خطا باشند، زیرا حواس فریب‌کارند و عقل نیز گاه می‌لغزد. از این ‌رو، او تصمیم می‌گیرد هرآنچه را که اندک تردیدی در آن هست کنار بگذارد و از صفر آغاز کند. نتیجه‌ی این شک همه‌ جانبه، کشف نخستین یقینی است که هیچ شکاکی نمی‌تواند آن را انکار کند:‌ می‌اندیشم پس هستم. در تأمل‌های بعدی، دکارت می‌کوشد از این نقطه‌ی یقینی، معرفتی فراگیر بنا کند. او برای رهایی از شک، وجود خدا را اثبات می‌کند و استدلال می‌آورد که ایده‌ی خدا به عنوان موجودی کامل نمی‌تواند از ذهن ناقص انسان برخاسته باشد، بلکه باید از خود خدا سرچشمه گرفته باشد. وجود خدا، به عنوان ضامن صدق و حقیقت، بنیان امکان علم یقینی می‌شود. پس از آن، دکارت به تمایز میان دو جوهر می‌پردازد: جوهر اندیشنده (نفس) و جوهر ممتد (جسم). این تمایز، شالوده‌ی دوگانه‌انگاری دکارتی است که قرن‌ها در فلسفه و علوم انسانی اثر گذاشته است. به طور کلی، ساختار تأملات چنین است: هر تأمل نوعی تجربه‌ی ذهنی است که خواننده را وادار می‌کند در مسیر شک، شناخت و یقین همراه نویسنده گام بردارد. از همین‌ رو، این اثر به‌ رغم کوتاهی، اثری کاملا فلسفی و وجودی است، نه صرفا منطقی یا استدلالی، که خواننده‌ی عمومی نیز می‌تواند با شوق و علاقه به خواندن آن بپردازد.