تصنیف: عزیزالدین نسفی

بتصحیح و مقدمه فرانسوی: ماریژان موله

کتاب «انسان کامل» اثر عزیزالدین نسفی یکی از متون بنیادین عرفان نظری در سنت تصوف ایرانی ـ اسلامی است که با زبانی ساده اما ساختاری عمیق، به تبیین جایگاه انسان در نظام هستی می‌پردازد. این اثر نه یک رساله فلسفی به معنای کلاسیک است و نه صرفاً متنی ذوقی و شاعرانه، بلکه کوششی نظام‌مند برای پیوند دادن معرفت عرفانی با نوعی انسان‌شناسی کل‌نگر است که هم بُعد کیهانی دارد و هم بُعد اخلاقی و سلوکی.

در اندیشه نسفی، «انسان کامل» محور و خلاصه عالم است؛ موجودی که همه مراتب وجود، از عالم ماده تا عالم معنا، در او جمع شده است. انسان کامل نه صرفاً انسانی اخلاق‌مدار یا عارف منزوی، بلکه آیینه تمام‌نمای حق و واسطه میان خالق و مخلوق است. نسفی بر این باور است که جهان بدون انسان کامل ناقص است، زیرا انسان کامل همان نقطه تعادل و توازن میان عقل، نفس، روح و بدن است و به همین دلیل، هستی‌شناسی او هم‌زمان انسان‌محور و خدا‌محور است.

یکی از ویژگی‌های مهم این کتاب، نگاه مرحله‌ای به کمال انسانی است. نسفی کمال را امری ذاتی و ناگهانی نمی‌داند، بلکه آن را نتیجه سیر و سلوکی تدریجی می‌بیند که از تزکیه نفس آغاز می‌شود و به معرفت شهودی ختم می‌گردد. در این مسیر، انسان باید از تعلقات صرفاً حیوانی عبور کند، عقل را پرورش دهد، نفس را مهار نماید و در نهایت به مرحله‌ای برسد که اراده‌اش با اراده الهی هماهنگ شود. انسان کامل در این معنا، انسانی است که «خود» را نفی نمی‌کند، بلکه آن را در افقی والاتر بازتعریف می‌کند.

از نظر معرفتی، کتاب انسان کامل اهمیت ویژه‌ای به شناخت نفس می‌دهد. نسفی با تکیه بر حدیث «من عرف نفسه فقد عرف ربه»، شناخت انسان از خود را کلید شناخت خدا می‌داند. اما این شناخت نه شناخت روان‌شناختی یا تجربی، بلکه معرفتی وجودی است که از درون سلوک حاصل می‌شود. به همین دلیل، علم در نگاه نسفی تنها علم حصولی نیست؛ بلکه علم حقیقی همان معرفت حضوری و شهودی است که انسان کامل به آن دست می‌یابد.

از منظر اجتماعی و اخلاقی نیز، انسان کامل موجودی منفعل یا گوشه‌نشین نیست. او اگرچه از دنیا عبور کرده، اما از آن نگسسته است. نسفی انسان کامل را دارای نقش هدایتی می‌داند؛ کسی که با حضور خود، نظم معنوی جهان را حفظ می‌کند و دیگران را نیز به سوی تعادل، عدالت و معرفت سوق می‌دهد. در این معنا، انسان کامل شباهت زیادی به مفهوم «قطب» در تصوف دارد؛ محوری ناپیدا اما تعیین‌کننده.

از نظر سبک نگارش، کتاب انسان کامل به‌دور از پیچیدگی‌های اصطلاحی فلسفه مشایی یا کلامی است. نسفی آگاهانه زبانی روشن و تمثیلی برمی‌گزیند تا مفاهیم عمیق عرفانی را برای مخاطب قابل فهم کند. همین ویژگی باعث شده است که اثر او نه‌تنها در میان صوفیان، بلکه در میان خوانندگان علاقه‌مند به انسان‌شناسی معنوی نیز جایگاه ویژه‌ای پیدا کند.

در مجموع، «انسان کامل» اثری است که تصویری جامع از انسان در افق عرفان اسلامی ارائه می‌دهد؛ انسانی که نه اسیر جبر طبیعت است و نه رها در نسبی‌گرایی، بلکه موجودی است در حال شدن، با ظرفیتی نامحدود برای تعالی. این کتاب، بیش از آنکه پاسخ‌های قطعی بدهد، افقی فکری می‌گشاید که در آن انسان می‌تواند خود را نه صرفاً یک فرد، بلکه معنای زنده هستی درک کند.

شیخ روزبهان بقلی شیرازی

جوزف اسمیت

ترجمه: فاطمه توفیقی

جوزف اسمیت، در قرن 18 ادعا کرد که پس از ملاقات‌های پی‌در‌پی با فرشته‌ای که بر او نازل می‌شد، به منبع کتیبه‌های باستانی دست‌یافته که روشنگر افق‌های مسیحیتی راستین و متفاوت با تعلیم کلیسای جهانی مسیح است. با انتشار این کتاب و موعظه‌ی اسمیت و پیروان اندکش، کلیسای عیسی مسیح قدیسان آخرالزمان تاسیس شد و این چنین مورمونیسم شکل گرفت. اسمیت ادعا می‌کند تاریخ حقیقی این کتیبه‌ها به قرن‌ها پیش از میلاد بازمی‌گردد و مطالب این کتاب هرچند تا حدی دستخوش تغییر و تاویل حین انتقال و نگارش شده، اما نسبت به عهدین بهره‌ی بیشتری از حقیقت برده است.
کتاب مورمون تاریخ قومی به نام نافیان را که زیرمجموعه بنی‌اسرائیل هستند روایت می‌کند. تاریخی موازی تاریخ قوم یهود در عهد عتیق و کلیسای مسیح در عهد جدید که بازه‌ای حدودا 100 ساله (600 قبل میلاد تا 400 میلادی) را در برمی‌گیرد. با این وجود قریب به اتفاق محققان بر این باورند که جوزف اسمیت خود نوینسنده‌ی این کتاب است و شواهدی بیرونی و درونی تماما گواهی بر این ادعاست. مثلا اقوام و مکان‌هایی که در این کتاب آمده، سبقه‌ی تاریخی ندارند و هیچ‌گونه شواهدی مبنی بر وجود داشتن چنین اقوام و رخ دادن چنین وقایعی در دست نیست. در کتاب از پیام‌آورانی نام برده شده که در هیچ کجای دیگر، حتی اشاره‌ای نیز به آن‌ها نشده است. سبک نگارشی متن و شیوه‌ی روایت هم تقلیدی کاملا شکست خورده از عهدین است. در مورد محتوا هم باید بگویم که در قسمت‌های قابل توجهی از کتاب، عینا از عهدین کپی‌برداری شده، مثلا تقریبا تمام باب‌های اشعیا در کتاب دوم نافی آیه به آیه نقل شده. محتوای تعلیمی کتاب را هم می‌توان به دو بخش تقسیم کرد. بخش نخست که شامل تعالیمی جدید است و بخش دوم که از ترکیب ناموزون تعالیم کتاب‌مقدس (بخصوص عهد جدید) بدست آمده است. تصنعی بودن کتاب، روایت‌ها و پیشگویی‌ها کاملا مشخص است.
خواندن این کتاب، آن هم بصورت گزیده و خلاصه، شاید تنها برای دین‌پژوهان مفید باشد و البته پیروان این مذهب نوپای آمریکایی.