انیس العارفین
تألیف: صفی کاشفی
تصحیح: دکتر عبدالرضا سیف
کتاب «انیس العارفین» اثری است اخلاقی و دینی که نویسنده در آن، به سبک واعظان واهل منبر، و بر مذاق صوفیانه، به تبیین مقاصد دینی و معارف اهل سلوک پرداخته است. نثر کتاب، روان و شیوا است و می توان آن را نمونه ای از نثر مرسل قرن نهم هجری به شمار آورد. مؤلف کتاب، «فخرالدین علی بن کمال الدین حسین واعظ کاشفی»، متخلص به «صفی»، فرزند «ملا حسین کاشفی سبزواری»، از علماء و واعظان برجسته قرن نهم در شهر هرات است. «انیس العارفین» که برای نخستین بار چاپ می شود، بر اساس سه نسخه خطی (متعلق به کتابخانه مجلس) تصحیح شده است.
ایرانشهر (دو جلدی)
مصور - نقشه خارج از متن
ایرانشهر کتابی دائرةالمعارفگونه که به برخی از مسائل سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایران پرداختهاست. تألیف ایرانشهر در ۱۳۳۴ شمسی/ ۱۹۵۵ میلادی در شصت و دومین کمیسیون ملی یونسکو به تصویب رسید. پس از اعلام همکاری وزارتخانههای فرهنگ و امور خارجه، دانشگاه تهران و سازمان برنامه، طرح اجرای آن آغاز شد. بعدها دامنهٔ مندرجات این مجموعه توسعه یافت و افزون بر تاریخ سیاسی و فرهنگی، مطالبی نیز دربارهٔ ایران قدیم و جدید در آن فراهم آمد.نویسندگان ایرانشهر، تألیف کتابی جامع را در نظر داشتند که تاریخ ایران را از کهنترین روزگار تا زمان حاضر بررسی کند و با رعایت اختصار به جنبههای علمی، هنری و حوادث سیاسی و اجتماعی آن بپردازد.
ایرانشهر در دو مجلد و چهار باب (کتاب) تدوین شدهاست که در آن از جغرافیای طبیعی و انسانی، تاریخ سیاسی و فرهنگی، سازمانهای اداری و اجتماعی و اقتصاد و عمران سخن به میان آمدهاست. تألیف و طبع این اثر بیش از ۵ سال طول کشید. مجلد اول آن در ۱۳۴۲ و مجلد دوم در ۱۳۴۳ شمسی در تهران به چاپ رسید.
پرداختن به جنبههای مختلف تاریخ و فرهنگ ایران و کوشش برای خلاصهنویسی، سبب شد که ایرانشهر از برخی مباحث تفصیلی و ذکر منابع و مآخذ بینصیب بماند. ناقص و نادرست بودن برخی اطلاعات مذهبی، غیر مستند بون مطالب مربوط به آداب و رسوم و اعتقادات عامیانه و نیز مشخص نبودن مآخذ و استفاده از برخی منابع غیر موثق، از جمله انتقادهایی است که بر ایرانشهر وارد شدهاست.
ایرانویج
نویسنده: بهرام فره وشی
ایرانویج یا ایرانویج واژهایست فارسی برگرفته از واژهٔ اوستایی ایرییانم وَئِجه یا ایرییانم وَئِجو (Airyanəm Vaējah ٬ Airyanəm Vaējō) به معنی «سرزمین ایرانیان» یا «بنگاه و پایگاه اصلی ایرانیان» و نام اسطورهای سرزمینی است که ایرانیان در آغاز در آن میزیستند. برخی از دانشمندان بر این عقیده هستند که ایرانویج به منطقه (ترشیز کهن) برمیگردد. همینطور سرو ترشیز که در اوستا هم از آن نام برده اند که به دست حضرت زرتشت کاشته شده است می تواند دلیل محکمی بر صحت این مسئله باشد. این واژه در زبان پهلوی به «ایرانویج» تبدیل شده است. خود این واژه ایرانویج واژه مرکبی است که از دو جزء ترکیب یافته است. بخش نخست آن ایران و بخش دوم آن ویج است و «ویج» به معنی تخمه و نژاد است و در زبان فارسی بیج از این ریشه است. از اینرو ایرانویج به معنی نژاد و تخمه ایرانیهاست.
تاریخ پیامبر اسلام محمد
تألیف: دکتر محمدابراهیم آیتی
کتاب «تاریخ پیامبر اسلام محمد» اثر دکتر محمدابراهیم آیتی، یکی از منابع مهم و معتبر در زمینه زندگی و سیر تاریخی پیامبر اسلام است. این اثر با رویکردی علمی و مستند، زندگی حضرت محمد (ص) را از تولد تا وفات بررسی میکند و با تکیه بر منابع تاریخی و روایی، زمینههای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی حجاز در عصر جاهلی و آغاز اسلام را بازنمایی میکند.
دکتر آیتی در این کتاب نه تنها به شرح حوادث و زندگی شخصی پیامبر میپردازد، بلکه روابط اجتماعی، فرهنگی و سیاسی آن دوره را نیز تحلیل میکند. او با بررسی تعاملات پیامبر با قبایل مکه و مدینه، چگونگی شکلگیری مسلمانان اولیه و مقابله با مخالفتهای اجتماعی و سیاسی، تصویری جامع از فرآیند ظهور اسلام ارائه میدهد. کتاب همچنین به تحول تدریجی پیامبر در رهبری اجتماعی و دینی اشاره دارد و نشان میدهد چگونه اصول اخلاقی و تعالیم اسلامی در جامعهای متحول و پر از تنشهای قبیلهای شکل گرفت.
از منظر تحلیلی، کتاب دکتر آیتی ارزشمند است زیرا بر تحلیل تاریخی و اجتماعی تاکید دارد و به خواننده کمک میکند که پیامبر اسلام را نه صرفاً به عنوان شخصیتی مذهبی، بلکه به عنوان رهبر اجتماعی، سیاسی و فرهنگی درک کند. کتاب نشان میدهد که موفقیت پیامبر در رهبری، محصول هوش سیاسی، مهارت در مدیریت جامعه و درک عمیق از شرایط اجتماعی بوده است.
از نظر مفهومی و فلسفی، کتاب پیامبر را الگویی برای رهبری خردمندانه، صبر و تدبیر در مواجهه با مشکلات، اخلاق و عدالت اجتماعی معرفی میکند. همچنین تحلیل میکند که چگونه ایمان، اخلاق و برنامهریزی اجتماعی میتوانند در مواجهه با مخالفت و فشارهای شدید اجتماعی، باعث تحول و ایجاد جامعهای منسجم شوند.
در جمعبندی، «تاریخ پیامبر اسلام محمد» اثری است علمی و مستند که با ترکیب روایت تاریخی، تحلیل اجتماعی و بررسی روانشناختی شخصیت پیامبر، تصویری جامع و واقعی از زندگی او ارائه میدهد. این کتاب نه تنها برای پژوهشگران تاریخ اسلام، بلکه برای علاقهمندان به مطالعه شخصیتهای بزرگ تاریخی و رهبران اجتماعی نیز منبعی ارزشمند است. پیام اصلی اثر این است که موفقیت در رهبری و تحول اجتماعی، ترکیبی از ایمان، اخلاق، خرد و درک عمیق از شرایط جامعه است.
تاریخ عمومی هنرهای مصور (۲ جلدی)(چاپ اول)
تألیف: علینقی وزیری
کتاب «تاریخ عمومی هنرهای مصور» تألیف علینقی وزیری، اثری است در دو جلد که تاریخ هنرهای مصور را بهصورت گسترده و جامع بررسی میکند. جلد اول این اثر به بررسی مبانی هنر و هنرهای مصور از دورههای قبل از تاریخ تا دوران اسلام میپردازد و شامل تحلیل فرمهای هنری، هنر بینالنهرین، مصر باستان، هیتیها، فینیقیها، یونان و روم باستان، هنر بودایی، هندی، چینی و ژاپنی و همچنین هنر مسیحی و روسی در دورههای نخست است. جلد دوم ادامه مسیر تاریخی را دنبال کرده و به هنر قرون وسطی، هنر گوتیک، هنر خاور دور، هنر بومی آمریکا و هنر اسلامی در دورههای بعدی میپردازد. یکی از ویژگیهای مهم این کتاب ارائه دیدی جامع و همهجانبه از تاریخ هنرهای مصور است؛ به گونهای که خواننده میتواند تحولات بصری و سبکهای هنری را در یک چشمانداز جهانی مشاهده کند و شباهتها و تفاوتهای فرهنگی در هنرهای مصور را بهتر درک نماید.
وزیری در این کتاب ابتدا به مفاهیم و مبانی نظری هنر و فرمهای بصری میپردازد و سپس تحولات تاریخی و سبکشناسی هنرها را مورد بررسی قرار میدهد. این ترتیب منطقی به ویژه برای دانشجویان هنر و تاریخ هنر مفید است، زیرا خواننده را از مفاهیم پایهای تا تحلیل آثار تاریخی راهنمایی میکند و فهم دقیقتری از تکامل هنر تصویری در تمدنهای مختلف ایجاد مینماید. سبک نوشتار وزیری روان و قابل فهم است و تصاویر همراه با توضیحات متنی، درک بصری و تاریخی هنرها را تسهیل میکنند و مطالعه را برای کسانی که با تاریخ هنر آشنا نیستند نیز ممکن میسازد.
با این حال، کتاب برخی محدودیتها نیز دارد. در مقایسه با منابع مدرن غربی، متن وزیری بیشتر توصیفی و تاریخی است تا انتقادی و نظری. همچنین، به علت گستردگی موضوع و فشردگی مطالب، تحلیلهای سبکشناسی و معناشناسی آثار هنری در برخی بخشها میتوانست عمیقتر ارائه شود، به ویژه در مقایسه با کتب تخصصی تاریخ هنر. از سوی دیگر، پوشش تاریخی گسترده و تنوع جغرافیایی کتاب از نقاط قوت آن محسوب میشود و برای خوانندگانی که به دنبال منبعی پایه برای آشنایی با هنرهای مصور جهانی هستند، بسیار ارزشمند است. همچنین این اثر با توجه به چاپ قدیمیتر خود، میتواند دیدگاهی بر روشهای سنتی تاریخ هنر ارائه دهد و خواننده را با تفاوتهای روشهای تاریخی و معاصر آشنا کند.
در جمعبندی، «تاریخ عمومی هنرهای مصور» اثری جامع، آموزشی و قابل دسترس برای طیف وسیعی از مخاطبان است که با ارائه تصویری کلی از هنرهای مصور در دورههای تاریخی و تمدنهای مختلف، نقش مهمی در آشنایی با تاریخ هنر ایفا میکند. همزمان، با توجه به پیشرفتهای اخیر در مطالعات هنری، این کتاب بیشتر به عنوان منبعی پایه و معرفیکننده توصیه میشود تا مرجع نهایی برای پژوهشهای تخصصی، و خواننده میتواند برای تحلیلهای دقیقتر به منابع تکمیلی نیز مراجعه نماید.
ترجمه و قصه های قرآن از روی نسخه موقوفه بر تربت شیخ جام
بسعی و اهتمام : یحیی مهدوی / مهدی بیانی
ترجمه و قصههای قرآن از روی نسخه موقوفه بر تربت شیخ جام مبتنی بر تفسیر ابوبکر عتیق نیشابوری به سعی و اهتمام یحیی مهدوی (1287-1379ش) و مهدی بیانی (1285-1346ش) فراهم و در سال 1338ش به طبع رسیده است. تفسیر ابوبکر عتیق بن محمد هروی نیشابوری مشهور به «تفسیر سور آبادی» از تفاسیر کهن قرن پنجم هجری است.
جوحی (از اعلام طنز قرن اول و دوم هجری)
تألیف و ترجمه و تحقیق: احمد مجاهد
جوحی اثر احمد مجاهد، کتابیست که در آن به شخصیت فکاهی متون کهن یعنی جوحی پرداخته است.
در این اثر به زبان فارسی در زمینه فرهنگ عامه، ادبیات داستانی با ذکر منبع و مصدر آن تالیف شده است. نقش احمد مجاهد در واقع در این اثر علاوه بر تحقیق و ترجمه، تالیف کتاب نیز بوده است. ادب فکاهی فارسی، با نام و یاد جوحی یا جحی، این قهرمان مردمی و افسانهای طنز و بلاهت، آمیخته است. جوحی در ادبیات کلاسیک، ملجا و پناهگاهی است که وجدان جمعی زیرک، هوشیار و مصلحت اندیش خود را زیر نقاب ساده لوحی، یا زیرکی و عیاری پنهان ساخته است. کتاب حاوی ۷۵۹ داستان طنز از شخصیتهای معروف به نامهای «جحای عربی»، « خواجه نصر الدین افندی جحا رومی »، و « ملانصر الدین ایرانی » است که داستانهای هر کدام از این شخصیتهای طنز در یک بخش ذکر شده است. شیوه تالیف مجاهد، بر اصل تطبیق و ریشه یابی استوار است؛ بر این اساس، ذیل هر حکایت به منابع و مآخذ آن اشاره شده است. وی کوشیده است ضمن بازگویی حکایت و منابع آنها، حکایات مشابه اعم از نظم و نثر که در دیگر منابع ادبی موجود (اعم از لطایف عبید، محاضرات الادبای راغب ، بهارستان جامی، اخبار الظراف ابن جوزی و...) آمده را بازگو کند و این، به جامعیت کتاب افزوده است.