دانشنامه ایران باستان (۵ جلدی)

هاشم رضی

دانشنامه حاضر که در پنج جلد پرحجم به گونه فرهنگنامه و براساس نظام الفبایی حروف فارسی فراهم آمده حاوی ۱۳۶۲مدخل از واژه‌ها و اسامی و اصطلاحات و عبادات اوستایی و باستانی از دوران اوستایی تا پایان دوران ساسانی است .برخی مدخل‌های کتاب این موضوعات را شامل می‌شوند : ادوار اساطیری، تاریخ داستانی، تاریخی ;اسما رجال ;شاهان ;پهلوانان، ایزدان و فرشتگان ;دیوها و عناصر زیانکار ;جغرافیای اساطیری ; جغرافیای تاریخی ;ادیان و مذاهب ;علوم گوناگون، نام‌های افلاک و ستارگان ; آداب و رسوم دینی، آیین‌های پیش از زرتشت و پس از آن ;فنون گوناگون ; ریاضیات، نجوم ;ابزار و وسایل ;فلزات .موضوعات کتاب مربوط به آغاز ورود آریاها تا فروپاشی ساسانیان است .در هر مدخل ابتدا ترجمه‌هایی از اوستا درباره همان مدخل، بعد از متون پهلوی، هندی به ویژه وداها و متون ایرانی اسلامی و مراحل مطالعات تطبیقی با ترجمه نمونه‌های همانند تنظیم شده است .مدخل‌ها عناوینی هستند که اصطلاح یا نام و عنوان اوستایی و پهلوی و فارسی زرتشتی و مفهوم فارسی‌شان اغلب متفاوت است ;از این رو کتاب با دو فهرست عام فراهم آمده است .فهرست نخست در آغاز مجلد نخست، شامل فهرست الفبایی ۱۳۶۲مدخل براساس ترتیب دانشنامه است .در این فهرست در مقابل هر عنوان که با شماره در هر حرفی مشخص شده ابتدا آوانگاری با حروف لاتین سپس مفهوم آن واژه درج گردیده است .فهرست دیگر در پایان جلد پنجم شامل فهرست توضیحی مدخل‌هاست که براساس همان فهرست شماره‌دار آغاز کتاب است و ذیل هر واژه، رئوس مهم و اساسی مطالب مدخل درباره آن عنوان آمده است . در هر مدخل، مستندات و ماخذ اوستایی سانسکریت “هندی ودایی ” پهلوی و فارسی/ عربی به دست داده شده و در موارد تطبیقی، به ویژه پژوهش‌های اوستایی در قلمرو اساطیر، مستندات لازم ثبت شده است.