پیرامون سلطنت

ناشر: تیر

جلد: شومیز

قطع: رقعی

صفحات: ۲۱۶

نایاب

کیفیت سالم و تمیز

رسالهٔ دربارهٔ سلطنت (De Monarchia)، هرچند بازتاب‌دهندهٔ آرمان‌های سیاسی دانته است، تنها زمانی می‌تواند به‌درستی و با همدلی فهمیده شود که این آرمان‌های سیاسی در پیوند با دیدگاه‌های دینی او ــ آن‌گونه که در دیگر آثارش بیان شده‌اند ــ مورد بررسی قرار گیرند. این دیدگاه‌ها خود بر نظریهٔ دانته دربارهٔ جهان و نظم اخلاقی استوارند. برای روشن شدن این مسئله، به‌اختصار اصول بنیادینی را بیان می‌کنیم که دانته نظریهٔ خویش را بر پایهٔ آن‌ها بنا کرده است.

از نظر او، جهان با خدا آغاز می‌شود و به خدا پایان می‌یابد: با خدا به‌مثابهٔ علت نخستین، محرک نخستین، آفریننده، آلفای همه‌چیز آغاز می‌شود؛ و به خدا به‌عنوان غایت نهایی، داور اعظم، خیر اعلی و اُمگای همه‌چیز ختم می‌گردد. زمین، که انسان بر آن سکونت دارد، در مرکز جهانِ آفریده‌شده قرار گرفته است. پیرامون آن، بر اساس کیهان‌شناسی بطلمیوسی، نه آسمانِ متحرک وجود دارد که همگی در آسمان دهم، یعنی فلک اعلی یا امپیریَن، دربرگرفته می‌شوند؛ آسمانی که در سکون کامل است، زیرا خدا و عشق الهی در آن ساکن‌اند و دیگر هیچ میلی برای آن باقی نمانده است. امپیریَن «ساختمان فرمانروای جهان است که همهٔ عالم در آن جای دارد و فراتر از آن چیزی نیست؛ و این آسمان در فضا قرار ندارد، بلکه صرفاً در ذهن نخستین پدید آمده است.»

به همان اندازه که مفهوم وحدت جهان بنیادی است، مفهوم دوگانگی سرشت انسان نیز اهمیت دارد. این دوگانگی نه‌تنها در طبیعت انسان، بلکه در همهٔ اموری که به او مربوط می‌شود، در شیوهٔ وجود او و در شیوهٔ کسب معرفت او نیز حضور دارد. به بیان دیگر، انسان دارای سرشتی دوگانه است: فانی و باقی، جسم و جان. از همین‌رو، او برای دو غایت زندگی می‌کند: سعادت زمینی و سعادتی که در آسمان حاصل می‌شود. سعادت زمینی از راه سامان‌دهی درست امور زمانی و دنیوی به‌دست می‌آید؛ سعادت آسمانی به‌واسطهٔ هدایت پاپ در قلمرو امور روحانی ممکن می‌گردد. افزون بر این، زندگی انسان یا فعال است یا تأملی؛ یا به‌وسیلهٔ عقل اداره می‌شود یا به‌وسیلهٔ ایمان؛ یا با فلسفه روشن می‌گردد یا با وحی. با در اختیار داشتن این دو ایدهٔ بنیادین، می‌توان به بررسی اثر مورد بحث پرداخت.

رسالهٔ دربارهٔ سلطنت با آغاز از دوگانگی سرشت انسان، شیوه‌ای را بیان می‌کند که به‌واسطهٔ آن، سعادت زمینی نوع بشر از طریق سامان‌دهی درست امور زمانی تحقق می‌یابد؛ یعنی از راه حاکمیت برتر یک فرمانروای واحد و حضور یک امپراتوری جهانی در جهان. پیکرهٔ اثر به سه کتاب تقسیم شده است که هر یک بُعدی از مسئلهٔ مورد بحث را تبیین می‌کند:
نخست، ضرورت وجود امپراتوری جهانی اثبات می‌شود؛
دوم، حق رومیان بر اقتدار امپراتوری مطرح و اثبات می‌گردد؛
و سوم، واگذاری مستقیم این اقتدار از سوی خدا به رومیان، بدون واسطه‌گری کلیسا، بیان می‌شود.

دانته در فصل نخست می‌نویسد:
«شناخت سلطنت زمانی ــ که یکی از مهم‌ترین و درعین‌حال مبهم‌ترین موضوعات است ــ از نهان‌گاه خود بیرون آورده می‌شود و برای خیر و صلاح جهان توضیح داده می‌گردد.»