نیکلای گوگول

ترجمه: پرویز شهدی

مانند نامتعارف‌ترین رمان ادبیات انگلیسی، یعنی «تریسترام شندی» (Tristram Shandy) اثر لارنس استرن (Laurence Sterne)، رمان «نفوس مرده» (Dead Souls) اثر نیکلای گوگول (Nikolai Gogol) همچنان هم تحسین‌برانگیز است و هم شگفتی و سردرگمی ایجاد می‌کند.

«نفوس مرده» مانند «تریسترام شندی» در دوره‌ای آغازین از سنت رمان‌نویسی کشور خود پدید آمد؛ با این تفاوت که در مورد گوگول، این اثر جایگاه افتخارآمیز نخستین رمان بزرگ روسیه را به خود اختصاص داد.

هر دو اثر به‌عنوان شاهکارهای کمیک شناخته می‌شوند که تأثیرات خیره‌کنندهٔ خود را از طریق به چالش کشیدن و گسترش دادن مرزهای رمان به دست می‌آورند.

هر دو کتاب در زمان انتشار، از سوی معاصران با نگرانی و حیرت نگریسته شدند؛ اما در نهایت نه به‌عنوان استثناهایی عجیب و خارج از قواعد، بلکه بیش از پیش از دیدگاه مدرنیسم ادبی به‌عنوان آثاری در مسیر اصلی تحول داستان‌نویسی شناخته شدند؛ آثاری که به دلیل نمایش زبانی شگفت‌انگیز و بازتعریف بنیادین طرح داستان و شخصیت‌پردازی اهمیت یافتند.

به‌ویژه «نفوس مرده» تلاشی است برای گسترش مفهوم رمان در سنت ادبی روسیه؛ مفهومی آن‌قدر وسیع که بتواند نوآوری‌های سروانتس در «دن کیشوت» (Don Quixote) را نیز دربرگیرد؛ یعنی رمان را به ابزاری برای یک نقد عظیم، تخیلی و همه‌جانبه از زندگی تبدیل کند.

مانند بسیاری از رویدادهای مهم در تاریخ ادبیات روسیه، سرچشمهٔ اولیهٔ شاهکار گوگول نیز به الکساندر پوشکین (Alexander Pushkin) بازمی‌گردد.

گوگول پس از آن‌که با مجموعه داستان‌هایی از صحنه‌های دقیق و تند زندگی اوکراینی، یعنی «شب‌های روستایی نزدیک دیکانکا» (Village Evenings Near Dikanka، ۱۸۳۱-۱۸۳۲)، و همچنین با آثار نمایشی خود به شهرتی دست یافته بود، در سال ۱۸۳۵ با پوشکین دیدار کرد.

پوشکین نویسندهٔ جوان‌تر را تشویق کرد تا استعداد خود را در برابر چالش گسترده‌تر رمان بیازماید.

گوگول در کتاب «اعترافات یک نویسنده» (An Author’s Confession) چنین به یاد می‌آورد که پوشکین او را به نوشتن اثری بلندتر ترغیب کرد:

«او طرحی از خودش به من داد؛ طرحی که خودش می‌خواست آن را به نوعی شعر بلند تبدیل کند و همان‌طور که گفت، حاضر نبود آن را به هیچ کس دیگری بدهد. این همان طرح «نفوس مرده» بود.»

پوشکین به گوگول راهی پیشنهاد کرده بود تا از طریق نگاه کمیک و گروتسک ویژهٔ خود، تصویری گسترده و فراگیر از زندگی و رفتار اجتماعی روسیه ارائه دهد.

طرح پیشنهادی بر اساس یک خلأ عجیب در قانون مالیاتی روسیه در دوران نظام رعیتی (serfdom) شکل گرفته بود.

هر ده سال، زمین‌داران موظف بودند سرشماری‌ای از «نفوس» خود، یعنی رعیت‌های مردِ وابسته به زمین، ارائه کنند و مالیات سرانه را بر اساس تعداد ثبت‌شده بپردازند.

اگر رعیت‌ها پیش از سرشماری بعدی می‌مردند، مالک زمین همچنان از نظر مالی مسئول پرداخت مالیات بر اساس تعداد اولیهٔ ثبت‌شده بود.

اگر یک کلاهبردار این «نفوس مرده» را با قیمتی ارزان خریداری می‌کرد (تا بار مالیاتی مالک را کاهش دهد)، می‌توانست سپس این «دارایی‌ها» را به‌عنوان وثیقه برای گرفتن وام ملکی استفاده کند و در عمل به فردی صاحب ثروت و زمین تبدیل شود؛ آن هم بر اساس مالکیت قانونی بر «نفوسی» که دیگر وجود نداشتند اما همچنان ارزش مالی داشتند.

چنین وضعیت طعنه‌آمیزی به گوگول وسیله‌ای آماده داد تا به شکلی طنزآمیز و گزنده آداب، رسوم و رفتارهای اجتماعی روسیه را بررسی و نقد کند.

معاملهٔ گروتسکِ «نفوس مرده» نه‌تنها نهادی را مورد انتقاد قرار می‌داد که انسان‌های زنده را همچون کالا و دارایی قابل خرید و فروش می‌نگریست، بلکه حتی پرسشی شیطنت‌آمیزتر مطرح می‌کرد:

واقعاً کدام‌یک «نفوس مرده‌تری» هستند؟ رعیت‌هایی که از دنیا رفته‌اند، یا اشراف زنده‌ای که در حصار سنت‌ها و قراردادهای خفه‌کنندهٔ اجتماعی گرفتار شده‌اند؟

گوگول با به تصویر کشیدن دادوستد کلاهبردارانهٔ رعیت‌های مرده، ابزاری روایی به دست آورد که به کمک آن می‌توانست مجموعه‌ای تقریباً پایان‌ناپذیر از شخصیت‌ها و موقعیت‌های بالقوهٔ گروتسک را خلق کند.

گوگول بعدها دربارهٔ روند نوشتن اثر گفت:

«من نوشتن را بدون هیچ طرح مشخصی آغاز کردم؛ بدون آن‌که دقیقاً بدانم قهرمان من قرار است نمایندهٔ چه چیزی باشد. فقط فکر می‌کردم این پروژهٔ عجیب... به خلق شخصیت‌های گوناگون منجر خواهد شد و گرایش شخصی من به سوی طنز، موقعیت‌های سرگرم‌کننده‌ای ایجاد خواهد کرد که بتوانم آن‌ها را با لحظاتی از احساس و تأثر در میان بگذارم.»

با این حال، حکایت روایی اولیهٔ پوشکین در دستان گوگول از یک حملهٔ طنزآمیز گسترده به اخلاق، عادات و ویژگی‌های اجتماعی روسیه فراتر رفت و به یک حماسهٔ ملی و کمیک در قالب نثر تبدیل شد؛ اثری که از محدودیت‌های رمان متعارف فراتر رفت.

سیروس شمیسا

نویسنده: رولان بارت

مترجم: شیرین‌دخت دقیقیان