کلر کارلایل

ترجمه: ارسطو میرانی

دکتر مهدی محقق

محمد بن زکریای رازی، فیلسوف و پزشک برجستهٔ شهر ری، یکی از جسورترین و مستقل‌ترین اندیشمندان جهان اسلام است که فلسفهٔ او بر عقل‌گرایی، انسان‌محوری و نقد اقتدار دینی استوار است. رازی در دورانی می‌زیست که فلسفه و کلام دینی به‌شدت در هم تنیده بودند، اما او راهی متفاوت برگزید و کوشید معرفت، اخلاق و سعادت انسانی را بر پایهٔ عقل و تجربه بنا کند، نه بر تقلید و تسلیم در برابر سنت.

در اندیشهٔ رازی، عقل بنیادی‌ترین ابزار شناخت است و هیچ مرجع دیگری، حتی وحی، بدون داوری عقل اعتبار ندارد. او بر این باور بود که اگر انسان برای تشخیص حقیقت به پیامبر نیاز داشته باشد، ناگزیر باید پیشاپیش با عقل خود صدق آن پیامبر را تشخیص دهد؛ بنابراین عقل از هر مرجع بیرونی مقدم است. همین دیدگاه، رازی را به یکی از صریح‌ترین منتقدان نبوت و شریعت بدل کرد و او را در برابر متکلمان دینی قرار داد.

رازی اخلاق را امری انسانی و عقلی می‌دانست، نه فرمانی الهی. به نظر او، نیکی و بدی از راه فهم عقلانیِ رنج و لذت، عدالت و ظلم، و همدلی انسانی شناخته می‌شوند. انسان نیکوکار، کسی است که از روی فهم و آگاهی عمل می‌کند، نه از ترس عذاب یا امید پاداش. این نگاه، اخلاق را از وابستگی به دین رها می‌کند و به مسئولیت فردی انسان معنا می‌بخشد.

در حوزهٔ متافیزیک، رازی به نظریهٔ «قدما‌ی پنج‌گانه» باور داشت: خالق، نفس، هیولی، مکان و زمان. این دیدگاه که ریشه‌هایی در فلسفهٔ یونانی دارد، نشان‌دهندهٔ تلاش او برای تبیین جهان بر پایهٔ اصول عقلی و غیرکلامی است. جهان در نظر رازی، عرصهٔ کنش عقل و تجربه است، نه صحنهٔ تحقق اراده‌ای رازآلود و غیرقابل پرسش.

فلسفهٔ رازی عمیقاً با پزشکی و تجربه‌گرایی او پیوند دارد. او در علم، مشاهده و آزمون را بر قیاس و اقتدار گذشتگان ترجیح می‌داد و همین رویکرد را به فلسفه و اخلاق نیز تعمیم می‌داد. شک‌گرایی سنجیده، نقد سنت و اعتماد به توان عقل انسانی از ویژگی‌های برجستهٔ اندیشهٔ اوست.

در مجموع، محمد بن زکریای رازی فیلسوفی است که انسان را در مرکز تفکر خود قرار می‌دهد و عقل را معیار نهایی حقیقت می‌داند. فلسفهٔ او صدایی نادر اما ماندگار در تاریخ اندیشهٔ اسلامی است؛ صدایی که از آزادی عقل، استقلال اخلاق و شجاعت اندیشیدن دفاع می‌کند و تا امروز نیز الهام‌بخش نقد اقتدار، تعصب و جزم‌اندیشی است.

پژوهش و نوشته: عبدالرفیع حقیقت

کتاب «فیلسوف شهید ایران: شهاب‌الدین سهروردی» نوشتهٔ عبدالرفیع حقیقت، کوششی است برای بازخوانی زندگی، اندیشه و سرنوشت یکی از برجسته‌ترین و در عین حال تراژیک‌ترین چهره‌های تاریخ فلسفهٔ اسلامی و ایرانی. این اثر سهروردی را نه صرفاً به‌عنوان یک متفکر یا عارف، بلکه به‌مثابه نماد اندیشه‌ای می‌نگرد که در برخورد با قدرت دینی و سیاسیِ زمانه تاب نیاورد و به خاموشی کشانده شد.

شهاب‌الدین یحیی سهروردی، متولد سهرورد زنجان در قرن ششم هجری، در فضایی پا به عرصهٔ تفکر نهاد که فلسفهٔ مشائی ابن‌سینایی هنوز سیطره داشت و کلام فقهیِ محافظه‌کارانه بر نهادهای قدرت دینی حاکم بود. سهروردی با بنیان‌گذاری حکمت اشراق، افقی تازه در اندیشهٔ فلسفی گشود؛ افقی که در آن عقل، شهود و نور در پیوندی زنده قرار می‌گرفتند. او حقیقت هستی را نه در مفاهیم صرف ذهنی، بلکه در مراتب نور و علم حضوری می‌جست و فلسفه را راهی برای کشف باطنی حقیقت می‌دانست، نه صرفاً ابزاری منطقی.

عبدالرفیع حقیقت در این کتاب بر این نکته تأکید می‌کند که سهروردی وارث سنتی کهن‌تر از فلسفهٔ یونانی است؛ سنتی که او آن را «حکمت خسروانی» یا حکمت ایران باستان می‌نامد. از نگاه نویسنده، سهروردی آگاهانه می‌کوشد میان میراث ایران پیش از اسلام، فلسفهٔ افلاطونی و آموزه‌های اسلامی پلی بزند و نظامی فکری بسازد که هم عقلانی است و هم شهودی. این رویکرد، جایگاه سهروردی را از یک فیلسوف صرف فراتر می‌برد و او را به احیاگر هویتی فلسفی بدل می‌کند که قرن‌ها به حاشیه رانده شده بود.

اما همین ویژگی‌ها، بذر فاجعه را نیز در خود داشت. کتاب نشان می‌دهد که اندیشهٔ اشراقی سهروردی، با تأکید بر تأویل، باطن‌گرایی، مراتب نور و نوعی استقلال معنویِ فیلسوف، برای فقهای ظاهرگرا و دستگاه قدرت دینی تهدیدآمیز بود. سهروردی نه‌تنها به فلسفهٔ رسمی مشائی بسنده نمی‌کرد، بلکه از زبان نماد، اسطوره و اشراق بهره می‌گرفت و به مفاهیمی نزدیک می‌شد که از دید مخالفانش بوی بدعت، الحاد یا حتی ادعای نبوت می‌داد.

دلیل شهادت سهروردی، آن‌گونه که عبدالرفیع حقیقت تحلیل می‌کند، ترکیبی از عوامل فکری، دینی و سیاسی بود. از یک‌سو، فقهای متعصب او را به کفر، زندقه و مخالفت با شریعت متهم کردند؛ اتهاماتی که بیش از آن‌که ریشه در متن دقیق آثار او داشته باشد، حاصل ناتوانی در فهم زبان نمادین و اشراقی او بود. از سوی دیگر، نفوذ فکری سهروردی در دربار ملک‌الظاهر، فرزند صلاح‌الدین ایوبی، حساسیت شدید علمای رسمی را برانگیخت. آنان بیم داشتند که اندیشهٔ آزاد و غیرقابل‌کنترل سهروردی، نظم دینی و سیاسیِ مبتنی بر اطاعت و تقلید را متزلزل کند.

در نهایت، این فشارها به صدور حکم قتل انجامید؛ حکمی که با تأیید سیاسی اجرا شد و سهروردی در جوانی، در حلب، به مرگی خاموش اما معنا‌دار سپرده شد. حقیقت، شهادت او را نه یک حادثهٔ فردی، بلکه نمادی تاریخی می‌داند از سرنوشت اندیشه‌ای که فراتر از چارچوب‌های رسمی می‌اندیشد و بهای این فرارَوی را با جان خود می‌پردازد.

کتاب «فیلسوف شهید ایران» بیش از آن‌که یک تحلیل صرفاً فلسفی باشد، روایتی فرهنگی و تاریخی از تقابل نور و قدرت است. سهروردی در این روایت، چهره‌ای است که فلسفه را به خطر انداخت، زیرا آن را از سطح مدرسه و جدل به عرصهٔ وجود و تجربهٔ درونی کشاند. شهادت او، در نگاه نویسنده، گواهی است بر این حقیقت تلخ که در بسیاری از مقاطع تاریخ، اندیشهٔ زنده نه با استدلال، بلکه با حذف فیزیکی پاسخ داده شده است.

نویسنده: لوچانو کرشنتزو

مترجم: عباس باقری

از شوخی‌های زنون تا جدّیت آکویناس: تاریخ فلسفه به طعم لبخند!
این کتاب مجموعه‌ای است از سه‌گانهٔ فلسفی لوچانو دِکرِشِنتزو در یک مجلد که خواننده را به ملاقاتی روشنگرانه با فیلسوفان یونان باستان (پیشاسقراطیان و پساسقراطیان) و اندیشمندان قرون وسطا می‌برد. او با زبانی خودمانی، شیرین و طنزآلود مهم‌ترین دوره‌های فلسفهٔ یونان و قرون وسطا را روایت می‌کند. بنابراین، اگر تا به حال مرسوم بوده که فلسفه فقط مخصوص آدم‌های خیلی جدّی و حرف‌های قلمبه‌سلمبه باشد، این کتاب همهٔ آن تصورات را باطل می‌کند. هنر دکرشنتزو کنار زدنِ اصطلاحات پیچیده و روایت‌های کسل‌کننده است و ثابت می‌کند فلسفه می‌تواند چقدر جذاب و حتی خنده‌دار باشد! و البته، در این میان، طعنه‌ای جانانه هم به متخصصان فلسفه می‌زند و از آن‌ها گلایه می‌کند که گویی «همگی به‌عمد تصمیم گرفته‌اند کاری کنند که جوانان زیاد از فلسفه سر در نیاورند!»

آسترا تایلر

ترجمه: شهاب الدین عباسی

«زندگی بررسی شده» عنوان فیلم مستندی است که آسترا تایلر آن را با همکاری هشت فیلسوف ساخت، و در سال ۲۰۰۸ منتشر شد. مستند مورد توجه قرار گرفت و تایلر  سال بعد، پرسه‌ها و گفت‌وگوهایش را با این فیلسوفان سرشناس در قالب کتاب منتشر کرد.

آسترا تایلر در این کتاب‌ می‌کوشد فلسفه را به متن زندگی بازگرداند و به همین دلیل است که پیشگفتار «زندگی بررسی‌شده» را با این پرسش آغاز کرده است: «آیا فیلسوفان مرده‌اند؟»

 نویسنده مفروضات قابل توجهی در باب چرایی مهجور شدن فلسفه برمی‌شمرد و از جمله به فرهنگ رایج ضدروشنفکری اشاره می‌کند که نقشی پررنگ در این زمینه داشته است.

 او از روی‌ آوردن به رشته‌های بازارپسند‌تر می‌گوید که به آرمان فلسفه آسیب زده‌اند و در نهایت از مشقت‌های «اتصال‌پذیری» فراگیر و بی‌وقفه می‌نالد که حال و حوصله و تاب و توانی برای ژرف‌اندیشی‌ها و گفت‌وگو‌هایی که فلسفه ما را به آنها می‌خواند، باقی نگذاشته است. 

تایلر در این کتاب تلاش کرده تا انگیزه‌ها و الهام‌های فیلسوفان را به نحوی عرضه کند که از اصطلاحات و زبان نامفهوم دور باشند و با تجربه‌ها و دلمشغولی‌های مشترک همخوانی داشته باشند. به اعتقاد او بزرگترین شور و شعفی که فلسفه‌ورزی به بار می‌آورد، آن لحظه‌ای است که مفهومی که در ابتدا نفوذناپذیر یه نظر می‌رسید، ناگهان روشن شود و مساله، موقعیت یا احساسی که پیش از آن تن به درک و فهم نمی‌داد، کاملا وضوح پیدا کند. 

این همان لحظه‌ای است که برای تایلر اهمیت بسیار دارد؛ آنجا که مخاطب از رهگذر خوانش این گفت‌وگوها، دست به کشف و شهود بزند و در نهایت به وجد آید.

مولف: ویلیام دزموند

مترجم: نرگس تاجیک نشاطیه

نویسنده: مایکل روس

مترجم: ماندانا افتخار

متیو بی. کرافورد

مترجم: کمیل سوهانی

نویسنده: مایکل لوسیر

مترجم: فاطمه باغستانی

کاترین پاندر

ترجمه: گیتی خوشدل

نويسنده : ديويد ادمونز

مترجم : مهگل جابر انصار

از نویسندهٔ کتاب‌های «پوکِر ویتگنشتاین» و «آیا مرد چاق را می‌کُشی؟»، داستان گروهی استثنایی از فلاسفه در یکی از تاریک‌ترین فصل‌های تاریخ اروپا.

در بیست و دوم ژوئن ۱۹۳۶، فیلسوف موریس شلیک در راه رفتن به دانشگاه وین برای ارائهٔ یک سخنرانی بود که یوهان نلبُک، دانشجوی سابق شلیک که دچار اختلال روانی بود، او را روی پله‌های دانشگاه به قتل رساند. برخی از روزنامه‌های اتریشی از این فرد دیوانه دفاع کردند، در حالی که خود نلبُک در دادگاه ادعا کرد استاد سابقش فلسفه‌ای «یهودی و خائنانه» را ترویج می‌کرد.

دیوید ادموندز روند رشد و سقوط دایره وین، گروهی تأثیرگذار از اندیشمندان درخشان به رهبری شلیک، و جنبشی فلسفی که هدفش حذف متافیزیک و شبه‌علم بود، بازگو می‌کند. این گروه در شهری فعال بود که تحت تأثیر فاشیسم، یهودستیزی و بی‌عقلانی قرار داشت.

اعضای دایره وین شامل اتو نوراث، رودولف کارناپ و منطق‌دان عجیب و غریب کورت گودل بودند. در حاشیهٔ این گروه نیز دو تن از غول‌های فلسفی قرن بیستم، لودویگ ویتگنشتاین و کارل پوپر حضور داشتند. دایره وین فلسفهٔ تجربی-منطقی را ترویج می‌کرد، فلسفه‌ای که معتقد بود تنها دو نوع گزاره دارای ارزش شناختی‌اند: آن‌هایی که از طریق تجربه قابل اثبات هستند و آن‌هایی که به‌صورت تحلیلی درست‌اند.

برای مدتی، این جنبش محبوب‌ترین جریان فلسفی بود. اما با آغاز جنگ جهانی دوم، گروه شلیک منحل شد و تقریباً همه اعضایش مجبور به ترک کشور شدند. ادموندز توضیح می‌دهد چرا فاشیست‌های اتریشی و نازی‌ها فلسفهٔ این گروه را تهدیدی جدی می‌دانستند.

کتاب «قتل پروفسور شلیک» تصویری به‌یادماندنی از دایره وین و اعضای آن ارائه می‌دهد و در عین حال روایت جذابی را در بستر بحران اقتصادی و رشد افراط‌گرایی در اروپای تحت سلطه هیتلر ترسیم می‌کند.